Сонгай (эл)

Википедия дан
Jump to navigation Jump to search

Сонгай (сонгой) — Батыш Африкадагы (Нигер, Мали, Буркина-Фасо, Нигерия, Бенин) эл. Сонгай эли Сахаранын түштүгүндө Нигер дарыясынын боюнда Дженне шаарынан тартып Сокото дарыянын куймасына чейин отурукташкан. Сонгай эли бир нече субэтникалык топторго (джерма, кой­ра­бо­ро сен­ни, денди, хом­бо­ри, дауссахак, белбали ж.б.) бөлүнөт. Жашаган кепелердин формалары сүйрү келет. Салты жана фольклору (мифология, жомок, ырлар) коншу элдердикинен өзгөчөлөнөт.

Саны 6 млн (2015).

Тил[оңдоо | булагын оңдоо]

Сонгай тилдеринде (же диалектеринде) сүйлөшөт. Сонгай тилдери сонгай-зарма тил уясына кирет. Ал тил уясы гипотезалык Нил-сахара тил макро-үйбүлөнүн курамына шарттуу түрдө киргизилген.
Орто кылымдарда сонгай эли араб жазуусун колдонгон. Азыркы сонгай жазуусу латын алфавиттин негизинде түзүлгөн.
Ошондой эле хауса, фульбе, туарег жана француз тилдерин билгендер да бар.

Дин[оңдоо | булагын оңдоо]

Көпчүлүгү мусулмандар. Сүннөт багытынын маликит мазхабын тутушат.

Чарбалык иштер[оңдоо | булагын оңдоо]

Сугат дыйканчылык (сорго, таруу, күрүч). Балык уулоо. Малдарын фульбе малчыларына бактырышат. Кол өнөрчүлүк (темир устачылык, булгаары иштетүү, токуу) өнүккөн.

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Алгачкы сонгай көчмөн уруулары азыркы мекенине б.з. I м. ж. келишкен. Сонгай элинин калыптанышына жергиликтүү дыйканчылык, балык уулоо жана мергенчилик менен алектенген уруулар (сорко, габиби, гов) катышкан.

15-16 кылымдарда Сонгай мамлекетин түзүшкөн. Борбор шаары — Гао. Ал мамлекет күчтүн туу чокусуна 16 кылымдын башында жетип, Батыш Африкада эң ири саясий бирикмеге айланды. Салык, акча, жер жана аскер реформалар жүргүзүлгөн. Атчан аскерлердин жана дарыя флотунун түзүлүшүнө көңүл бурулган. Экономика жактан Сонгай мамлекети транссахардык соода, туз өндүрүү, кул жана мал сатуу менен көтөрүлгөн. Шаарларда китепканалар, мечиттер, медреселер, кербен-сарайлар салынган.

16 кылымдын аягында марокко аскерлери Сонгай мамлекетин талкалап жок кылышкан.

Дагы кара[оңдоо | булагын оңдоо]

Шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]