Энесай Кыргыз кагандыгы

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Кыргыз каганаты
(каганат)
693 же 840 — 924 же 1207



Кыргыз кагандыгы.PNG
Борбор калаа 840-924 Ордо-Балык, 10-кылымдан Кемижкет
Тил байыркы кыргызча
Аянт 3.100.000.км2
Калк Энесай кыргыздары (Энесай дарыясынын жээктеринде)
Уйгурлар (Чыгыш Түркстанда)
кидандар (Маньчжурияда)
Өтүүчүлүк
Уйгур кагандыгы
монгол империясы
Кыргыз жергеси
Талаа думалары
Хакасия

Энесай Кыргыз кагандыгы – 6-13-кк. Борбордук Азияда жана Түштүк Сибирде жашап өткөн энесайлык кыргыздардын башкаруусундагы мамлекеттик түзүлүш. 6-кылымдан 13-кылымдын башына чейинки доордо жашаган Кыргыз кагандыгынын тарыхынын орчун бөлүгү - Улуу Кыргыз кагандыгы доору (840-924-жж.).

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Энесай Кыргыз кагандыгы ж-дө алгачкы маалымат Тан династиясынын тарыхында (Тан-шу) кезигет. Ошол кезде Хакяньсы, Хагас, Хягас байыркы мезгилде хунндардын батыш чек арасынан орун алып, Гяньгунь (кээде Гюйву, же Гйегу) мамлекети деп аталган ж-а ал Хаминин (Комул) батышы, Карашаардын түндүгү, Ак-Тоонун (Ала-Тоо) жанында жайгашкан.

Б. з. ч. 50-ж. хунндардын башкаруучуларынын (шанүй) бири Чжичжы түндүктө динлиндерди жеңип, болжол м-н Ордосто жайгашкан ордосунан 7000 ли (1 ли = 576 м.) батышта жайгашкан Гяньгунь мамлекетин талкалаган. Бул доордогу Кыргыз журту Чыгыш Теңир-Тоодо, азыркы Боро-Хоро тоо кыркасынын, Манас дарыясынын өрөөнүндө орун алган.

Натыйжада кытай тарыхында Кыргыз кагандыгы жаңылыш Гйегу, Гйегйесы деп атала баштаган.

Б. з. III к. гяньгундардын ээлиги Кангюйдун түн.-батышынан орун алып, 30 миң таңдамал аскери болгон.

V к. башында аны жужаңдар басып алган.

Түрк кагандыгы түзүлөрдүн (552) алдында Кыргыз кагандыгы (Хягас) кайрадан күчтүү мамлекетке айланып чыгыштагы чек арасы гулигандар турган жер (Байкал), түштүгү Тибет, түш.-батышта карлуктарга чейин созулган деп түшүндүрүлөт], аймак жагынан түрктөргө (тукюе) тең тайлашкан. Кыргыз кагандыгынын бир нече жүз миң түтүн эли болуп, бир убакта 80 миң аскер чыгара алган. Түрк кагандыгы күч алганда (553-ж-дан кийин), Муюй хан Корей булуңунан Батыш деңизге (Жер Ортолук же Каспий) чейинки аймакты багындырып, түн-тө кыргыздарды (Цигу) да жеңип алган.
Ушул мезгилдерден баштап жазма маалыматтарда Түштүк Сибирдеги Кыргыз кагандыгы ж-дө кабарлар кезиге баштайт. Бул учурда кыргыздардын мамл. админ. башкаруу түзүлүшү калыптана баштаган. Мис., алардын каганынын мамлекет башкара турган үч министри (Гйеси-бей, Гюйшабо-бей, Ами-бей) болгону айтылат.

Мамлекеттин түптөлүшү[оңдоо | булагын оңдоо]

820-ж. Кыргыз кагандыгы м-н Уйгур кагандыгынын ортосунда согуштар башталып, 840-ж. кыргыздар уйгурлардын борбору Ордо-Балык ш-н басып алган. Ички Азияда Улуу Кыргыз кагандыгы негизделген. Уйгурларды биротоло талкалоону көздөгөн кыргыз каганы мындан кийин Кытай м-н союз түзүүгө бир топ аракет кылган, бирок андан майнап чыккан эмес.

Улуу Кыргыз кагандыгынын аскери уйгур, телес урууларын куугунтуктап, Түш. Манжурия, Алашань, андан ары Чыгыш Түркстанга да жеткен. 843-ж. жазында Кыргыз кагандыгынын аскери Чыгыш Түркстандагы Аньси, Бэйтин ш-ларын каратып, Кашкарга ээ болгон, бирок аларды кайра эле уйгурларга тарттырып жибеген. IX к. орто чени – X к. башында Кыргыз кагандыгы кайрадан күчтүү мамлекетке айланып, бул мезгил илимде «Улуу Кыргыз державасы» деп аталып калган.

Маданияты[оңдоо | булагын оңдоо]

Кыргыз кагандыгы менен Кытай (Тан) мамилеси[оңдоо | булагын оңдоо]

Кыргыз кагандыгы Чыгыш Теңир-Тоодон Эне-Сайга б.з. 5-кылымда журт которгон кыргыздар тарабынан 6-кылымда Түштүк Сибирде негизделген.

648-ж-га чейин кыргыздардын Кытай мамлекетине каттабаганы, ушул жылы кыргыз элтебери (сылифа) Шибокюй Ачжанды император Тайцзун кабыл алганы ж-а ушундан баштап кыргыздар ээлеген аймак кытайлардын жазмасында Гянь-гунь деп атала баштаганы ж-дө да маалымат бар.

Кыргыз кагандыгы Кытайга 650–83-ж. 713–55-ж. 4 жолу элчи жиберген. Уйгурлардын басып алышы м-н 758-жылдан кийин хягастардын элчилери Кытайга барбай калган, бирок, араб ж-а карлуктар м-н соода мамилесин күчөтүшкөн. Ушул кезде түндүктөгү көчмөн уруулар аларды жаңылыш Хакяньсы, Гягяс деп атай баштаган.

Аскердик иши[оңдоо | булагын оңдоо]

Кийинки абалы[оңдоо | булагын оңдоо]

11–12-к-да Кыргыз кагандыгынын ээлиги Саян-Алтай аймагы м-н гана чектелген. 1207-ж. кыргыз бийлери (инал) Чыңгыз хандын уулу Жучуга согушсуз багынып берүүгө макул болушкан. 1259-ж. Мунке хан өлгөндөн кийин анын ордун Хубилай (1215–1294) ээлеп, кыргыздар анын карамагында калган. 1275–76-ж. кыргыздар бир нече жолу көтөрүлүшкө чыгып, ал басылгандан кийин көп кыргыз Манжурияга көчүрүлгөн. 1289-ж. кыргыз жоокерлери Хайдуга каршы Хэлинден аттанып чыкканы ж-дө кабар кезигет. 1291-ж. кыпчактардын башчысы Тутуха енисейлик кыргыздарды басып алып, аларга жардамга жиберилген Хайдунун колун кошо талкалаган. Бул жактагы кыргыздар ж-дө акыркы кабар 1295-ж. кезигет. Анда кыргыздардын бир тобу Алтайдан Шаньдун аймагына көчүрүлгөнү тууралуу маалыматтар айтылат.

Колдонулган булактар[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. - ISBN 5-89750-028-2. – 288 бет.
  • Абрамзон С.М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча таңдалма эмгектер, Б., 1999;
  • Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы, Б., 2001;
  • Бартольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана, Б., 1996;
  • Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана (в 2-х томах). Б., 1998;
  • Бичурин Н. Я. (Ианкиф), Собрание сведений о народах, обитавших в средней Азии в древние времена. Т. 1. А., 1998;
  • Кычанов Е. И. «История династии Юань» о киргизах. Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 2003,