Жети-Шаар

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Жети- Шаар, – 1864–77-жылдары Чыгыш Түркстандын аймагында негизделген мусулман мамлекети. Анын негизделишине 1864-ж. башталган дунгандардын көтөрүлүшү себеп болгон. 1864-ж. 7-июнга караган түнү Куча шаарында кытайлык бийликтин эзүүсүнө каршы дунган, уйгурлардын кезектеги көтөрүлүшү башталып, тез эле аны Чыгыш Түркстандагы башка шаарлардын тургундары да колдоп чыккан. Ислам дини негизги идеологиялык ролду ойногондуктан, кучалык көтөрүлүшчүлөр «Канкожо» («Хан-кожо») деген ат менен кара тоолук сопулардын (Исхакийа) өкүлү Рашид-ад-динди хан жарыялаган, бирок Кашкар, Жаркен (Жаркент), Котон (Хотан) шаарынын көтөрүлүшчүлөрү аны хан деп таануудан баш тарткан. Ага карабай, Канкожо өзүнүн туусу алдында бир нече жүз кол жыйнап, иниси Искак кожого башкартып, чыгышка аттандырган. Искактын колу адегенде императордун 300 араба ок-дары, 470 замбиреги менен 24000 аскерин, кийин 10 000 аскерден турган экинчи колун талкалап, Кара-Шаар, Турпанды, 1866-ж. 5-майда Комулду (Хами) алган. Мындай ийгиликтерге шыктанган Канкожо дагы кол жыйнап, аны батышка аттандырган. Алар Бай, Жам, Ак-Суу, Үч-Турпанды караткан. Бирок Мухаммед казы, Молдо Эмин шайык ж. б. сыяктуу Үч-Турпандагы жергиликтүү бийлер башчылык кылган топ кайра аларга каршы үндөө уюштуруп, көтөрүлүш башташкан. Булардын ичинде кыргыздар да болгон. Ага карабай, Мухаммед казы, Молдо Эмин шайык жетектеген кол тез эле жеңилип, аман калгандардын көбү Иле тарапка, башкалары Кашкардын бийи Сыдыкбектин алдына качкан. Бул учурда Сыдыкбек башкарган Кашкар шаары жана Убайдулланын кол алдындагы Котон шаарынан башкасы Канкожонун колуна өткөн. Сыдыкбектин күчү чамалуу болгондуктан, Цин өкмөтүнөн качып, Кокон хандыгында жашырынып жүргөн актоолук («Ышкиййа») Жааңгер кожонун тукуму Бузурук кожону чакыртып, 1864-ж. ага бийлигин өткөрүп берген. Бузурук кожо бийликке келгенден кийин, Йакуб бекти (Жакыпбек) баатыр башы кызматына дайындаган. Ал жетектеген кол 1866-ж. июлда Жаркент жана Кучанын алдындагы салгылашууда кара тоолук сопуларды жеңип алган. Көп узатпай Котон шаарын согушсуз ээлеп, Убайдулланы өлүм жазасына буюрган. Андан кийин Бузурук кожону күчкө салып зыярат кылууга Мекеге жөнөткөн. Натыйжада Чыгыш Түркстанда Кашкар, Жаркен, Котон, Куча, Ак-Суу, Кара-Шаар, Турпанды кучагына алган Жети-Шаар мамлекети түзүлгөн. Йакуб бек өзүн «Йакуббек бадавлат» (түркчө «Devlet» – мамлекет; бадавлат - «мамлекет ээси, башчысы») деп жарыялап, такка отурган (1866). 1867-ж. ал Чыгыш Түркстандагы Кашкар, Жаркент, Котон, Аксу ж. б. шаарларды биротоло баш ийдирип, тышкы саясатында Англия менен Россия империясынын ортосундагы карама-каршылыкты пайдаланууну туура тапкан. Россиядан Жети-Шаар мамлекетин расмий таануу, орус курал-жарагын сатууга уруксат берүүнү жана Түркстан, Жети-Суудан Жети-Шаарга өтүүнү каалагандарга тоскоолдук кылбоону талап кылган. Бирок орус өкмөтү Йакуб бек менен мамиле түзүүдөн коркуп, андан баш тарткан. Натыйжада Йакуб бек Россияга каршы чыккан Үмөтаалы Ормон уулу, Осмон Тайлак уулу сыяктуу кыргыз манаптарын колдоого аракет кылган. Ат-Башы аймагын өз мамлекетине тиешелүү деп эсептеп, Кара-Кужур, Соң-Көлдү алууга да ниеттенген. Сарыбагыштын манабы Адыл баатыр, бугудан Балбай баатыр, солтодон Маймыл менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, ал үч урууну орус баскынчыларына каршы көтөрүүгө чакырат, бул кеңешке Шабдан да катышкан. Аны менен байланыш жасаганын билген орус бийлиги Адыл, Балбай баатырларды кармап, Верный шаарына жөнөтүп, Маймылды Олуя-Атада атып өлтүрүшкөн. Мындай абалда Форсайт баштап келген Англия элчилигин жылуу кабыл алып (1870), Түркия менен Британияга ачык эле ыктай баштаган. Жети-Шаар мамлекетинин туусу Түркиянын желеги болуп, түрк султаны Абдул-Азиздин атынан тыйын чыгарылып, түрк султаны Йакуб бекке эмир даражасын ыйгарган. Кашкар шаарынын атынан Мекеге сарай салдырган. 1870-ж. өз ээлигин дагы кеңейтүү максатында Йакуб бек Кулжага кол салган. Орус бийлигинен катуу запкы тартып жаткан кыргыз, казактар аны тирек кылып, көбү өз журтун таштап, Чыгыш Түркстанга качкан. Орус бийлиги аларды кайра кайтарууну талап кылат, бирок ал аткарылган эмес. Натыйжада, 1871-ж. июль айында генерал Колпаковский 3 отряддан турган аскерин Кулжага кийрип, тез эле Иле аймагын караткан жана Таранчы султандыгы жоюп салган. Йакуб бек Россия үчүн пайдалуу соода келишимин түзүүүгө аргасыз болгон (1872). Көп өтпөй (1874) Англия менен келишим түзүүгө жетишип, ал Кашкардын көз карандысыздыгын жана Йакуб бектин бийлигин тааныганын жарыялаган. Жети-Шаар мамлекетинин аскери негизинен кыргыз, казактардан куралган. 1877-ж. Комулга жакын жерден Йакуб бек капысынан кайтыш болуп, ошол эле Цин империясы Чыгыш Түркстанга аскерин киргизген, жети-шаарлыктар жеңилип, мамлекет өз жашоосун токтоткон.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Куропаткин А. Кашгария. СПб., 1879;
  • Тихонов Д. И. Восстание 1864 г. в Восточном Туркестане. М., 1948;
  • Исиев Д. А. Уйгурское государство Йеттишар. М., 1981;
  • Кузнецов В. С. Империя Цин и Мусульманский мир. Новосибрск, 1990;
  • Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993.