Моголдор

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Моголдор – соңку орто кылымдарда Чагатай улусунун (Моголстан) чыгыш бөлүгүн мекендеген түрк-моңгол уруулары. Чыңгыз хандын империясы түзүлгөндөн тартып моңголдордун башкаруучу жана аскердик төбөлдөрү бири-бирине каршы эки топко бөлү-нүшкөн. Моңголдордун тиричилигин, каада-салтын жана көчмөн турмушун жактагандар Чагатай улусунун түндүк-чыгышында, негизинен Жети-Сууда орун алышкан. Борбордошкон мамлекеттик курууну, айыл чарбасын, сооданы жана шаар маданиятын өнүктүрүүнү жактагандар Мавераннахрда жайгашып, чагатайлар деген атты сактап калышкан. Эки тарап келишпегендиктен, бири-бирин кемсинтип, чагатайлар Моголдорду жете («каракчы»), моголдор чагатайларды – караунас («аргын») деп атаган. Моголстан өз алдынча мамлекет болуп бөлүнүп чыккан мезгилде Чагатай улусунун калкы дээрлик түрктөшүп калган. Мурда могол термини түрктөшкөн моголдорго карата гана айтылып келсе, эми тек-жайына карабастан Моголстандагы уруулардын бардыгы өзүлөрүн могол деп атай башташкан. Могол этноними Моголстандын бардык калкынын жалпы атына айланган. «Кыргыздар могол урууларынан болсо да хакандарга баш ийбегендиктен, моголдордон бөлүнүп кетти. Ушунун айынан моголдор эми жаралгандын эң азыраагы жана эң алыскысы болуп калды», – деп жазат Мухаммед Хайдар. Натыйжада, 15–16-кылымда моголдор этностук жалпылыкка караганда саясий жалпылыкты көбүрөөк туюндурган. Моголстан мамлекетинин саясий жактан начарлашы менен могол уруулары башка элдерге (кыргыздарга, казактарга, өзбектерге) сиңе башташкан. 16-кылымдын 2-жарымында могол урууларынын чоң бөлүгү моголдор деген ат менен кыргыздардын оң канатынын курамына кирген. Кыргыздар Моголстандагы элдерди, урууларды өзүнө сиңирип алуунун эсебинен өскөн жана саясий түзүлүшүн бекемдеген.

Манас эпосунда[оңдоо | булагын оңдоо]

Моголдор, могулдар – «Мажму ат-таварихте» Манас тарабынада калмактарга каршы согуштарга активдүү катышат. Моголдор Моголстан мамлекетинде (14-кылымдын ортосу – 17-кылым) жашаган элдердин аты. Адегенде бул этноним моңгол урууларына гана тиешелүү болгон. Кийинчирээк жергиликтүү түрк жана түрктөшүп кеткен моңгол урууларынын жалпы аты болуп калган.

Колдонулган адабият[оңдоо | булагын оңдоо]

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995