Моңолдор (уруу)

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Моңолдоркыргыздын оң канатына таандык уруулардын бири.

Генеалогиялык уламыштар боюнча Адигине, Тагайдын эжеси Наалыга байланышкан. Алардын биринде Көкө-баатыр, Дайыр дегендер кыргызга келип туруп калып, Адигине, Тагай эжесин Көкө-батырга берет да, андан туулган балдар М., ал эми таарынып казактарга кеткен Дайырдан тарагандар «жалайыр» (башка вариантында «албан») аталып калганы айтылат.

С. Абрамзон Дайырды казак ханы Тахирге (16-к.) салыштырган. Анын ою б-ча М. кыргыз элинин этникалык калыптанышына катышы бар моңгол-түрк урууларынын бири болуп саналат.

М. ж-дө тарыхый маалыматтар алгачкы жолу Кытай тарыхый даректеринде («Си-юй туч-жи») кезигип, алар кыргыздын «Батыш Ордосуна» караштуу негизги төрт уруунун бири катары эскерилет.

Кыргыз санжырасы б-ча М. Баакы бийден тарап, «Бөгөнөк», «Улуу Кыйра», «Бала Кыйра», «Бай Моңол» деген негизги топторго ажырайт. М. уруусуна тийиштүү топтор (фратрия) Кыргызстандын бардык аймактарында кездешет.

Сейфеттин Аксыкенттин Мажму ат-Таварих китебинде Моңолдор, Моголстан (Кыргызстан, Түштүк Казакстан, Чыгыш Түркстанда 1347-1544  жайгашкан) мамлекетинин колбашчысы, Анка Төрө деген баатырдан тараганы тууралуу жазылат.

Санжыра боюнча, Анка Төрө менен Долон бий бир атанын балдары болуп эсептелинет. Моңолдордун түпкү аталары Анка Төрөнүн урпактары менен дал келет. Бул жөнүндө кыргыздын тарыхын жана санжырасын кеңири изилдеген белгилүү этнограф Абрамзон өз убагында айтып кеткен. Бирок, бул маалыматка, тилеке каршы, татыктуу көңүл бурулган эмес.

Санжырадагы Кылыч хан жана тарыхтагы Анка Төрө бир адам болушу толук ыктымал.

Генетикалык изилдөөлөр боюнча Моңолдордо С2-М217 көбүрөөк кездешет. Бул генотип чыгыш евразиялык элдерине таандык (казактарда — орто жүздүн керей, улуу жүздүн уйсун, коңурат, кичи жүздүн алимулы жана байулы).

Азыркы учурда М-го тийиштүү топтор негизинен Нарын (Ат-Башы, Ак-Талаа, Кочкор ж. б.), Ысык-Көл (Түп, Жети-Өгүз ж. б.), Чүй (Кемин, Сокулук, Панфилов ж. б.), Талас (Кара-Буура ж. б.), Ош (Кара-Кулжа ж. б.), Жалал-Абад (Тогуз-Торо, Токтогул, Чаткал, Ала-Бука, Айры-Там ж. б.) областарында турушат.

Адабият[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча таңдалма эмгектер. Б., 1999.