Каракол

Wikipedia дан
(Каракол шаары барагынан багытталды)
Jump to navigation Jump to search
Шаар
Каракол
Karakol.jpg
Желек Герб
Желек Герб
Өлкө Кыргызстан
Облус Ысык-Көл областы
Координаттар 42°30′N 78°23′E / 42.500°N 78.383°E / 42.500; 78.383Координаттары: 42°30′N 78°23′E / 42.500°N 78.383°E / 42.500; 78.383
Мэр Уркалы уулу Рыскул Калыгулов
Тарыхы жана Географиясы
Негизделген күнү 1869
Мурунку аталышы Пржевальск
Аянты 48,05 км²
Борбор бийктиги 1690 м
Калкы
Калкы 63 400 адам (2009)
Улуттук курамы кыргыздар — 67,7 %
орустар — 18,6 %
уйгурлар — 3,8 %
өзбектер — 3,3%
татарлар — 1,8 %
дунгандар — 1,4%
казактар — 1,1 %
калмактар — 1,0%
башкалар — 0,6%
Диний курамы ислам, христиан, атеистер
Сандык идентификаторлор
Телефон коду +996(3922)
Каракол (Кыргызстан)
Locator Dot2.gif

КараколЫсык көлдүн чыгыш жээгинде жайгашкан Кыргыз Республикасынын чоңдугу боюнча төртүнчү шаары,кыргыз-кытай чек арасынан 150 километр аралыкта жана Бишкек борбордон 380 километр аралыкта. Ысык-Көл облусунун административдик борбору болуп саналат. Анын аянты 44 чарчы километр, ал эми 2019-жылы туруктуу калкы 79 330 адамды түзгөн. Түндүк жагында, А363 шоссе боюнча, Түп турат, жана түштүк-батышында — Жети-Өгүз курорту.

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Каракол шаары 1869-жылы Чүйдөн Кашкарды көздөй кеткен кербен жолунда манап Көлбарска шаар негиздегенге жер табуу жана аны түптөө буйругу боюнча негизделген. 1869-жылдын биринчи Кулжа айында шаардын биринчи көчөлөрү, аянты жана конок үйү курулган. Бул күн шаардын түптөлүү күнү катары белгиленип, жана анын жанынан өткөн суунун "Каракол" деген ысымын алып калган.

Шаар генералдык план боюнча түз кырдуу салынган жана көптөгөн жашыл бакчалардан турат, анткени ал учурдагы шаардын мыйзамына ылайык, ар бир курулган үйдүн алды-артында гүл бакча болуусу зарыл болчу. План боюнча, гүлзарлуу-шаар түптөө эле. Борбор Азиянын башка шаарларына салыштырмалуу курулган үйлөр да башкача типте салынып келген. 1887-жылга чейин негизинен топурак-бетон үйлөрү салынып келинсе, ал эми 1887-жылдан кийин шаарда жыгач үйлөрдүн саны өсүп, алар жыгачтан кесилип жасалган бай оймолордон турган.

1872-жылы Караколдо 132 үй короосу курулган. 1897-жылы шаардын калкынын саны 8108 адамга жеткен. Учурда шаарда, болжол менен 65443 адам жашайт.

Шаар бир нече жолу өз атын өзгөрткөн: 1889-жылга чейин Каракол деп аталса, андан кийин орустар канынын буйругу менен орус саякатчысы жана изилдөөчүсү Н.М.Пржевальскийдин ысымын ыйгарган. Н.М. Пржевальский Караколго жасаган өзүнүн бешинчи жолку саякатында көз жумган. Анын аманаты менен сөөгү Ысык-Көлдүн жээгине коюлган.

1922-жылы шаарга Каракол аты кайтарылган. Ал эми 1939-жылы Н.М.Пржевальскийдин жүз жылдыгына карата шаар кайрадан анын ысымын алып жүргөн. 1992-жылы Кыргыз Республикасы эгемендүүлүк алгандан соң шаар Каракол деп аталып келүүдө.

Төңкөрүшкө чейинки Кыргызстандын башка шаарларына салыштырмалуу Каракол шаарынын маданияты жогору турган.Бул шаардан көптөгөн саякатчылыр, окумуштуулар жана илимроздор чыгып, Борбор Азиянын изилдөөлөрүнө чоң салым кошушкан. Шаарда Кыргызстанда биринчилерден болуп Я.И.Корольковдун ысымын алып жүргөн метеостанция 1887-жылы ачылган. Ошондой эле Барсовым Н. М. атындагы алгачкы коомдук китепкана, 1907-жылы штабс-капитан В. А. Пяновскийдин буйругу менен жылкы заводу курулган.

Экономикалык жактан шаар Ысык-Көл чөлкөмүнүн борбору катары жакшы өнүгүп келген. 1894-жылы шаардын кирешесинин 34% соода сатыктар түшүп турган. Ошону менен бирге эле шаарда өнөр жай курулуштары да ишке кире башташкан. 1914-жылы шаарда жанан анын аймактарында 60 чакан өнөр жайлар иштеп келген.

Учурда Каракол шаарында ЭТЗ, чакан тигүү цехтери, эт жаатындагы жеке менчик чарбалардан башка өнөр жай жок. Билим берүү жайларынан шаарда К.Тыныстанов атындагы мамлекеттик университети, медициналык орто билим окуу жайы, педагогикалык окуу жайы, Гебзе атындагы түрк лицейи, Т.Сатылганов атындагы лицей ж.б. 11 жалпы билим берүүчү мектептер бар.

Калкы[оңдоо | булагын оңдоо]

Каракол — Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынан кийинки Кыргыз Республикасынын чоңдугу боюнча төртүнчү шаары. Караколдун калкы 2009-жылдагы эл каттоонун маалыматы боюнча 67 100 адамды түзгөн.

2009-жылдык каттоодо шаарда жана ага бай ийген аймактарда 66 294 жаран, анын ичинде:

1897-жылы шаардын калкынын саны - 8100 адам, анын ичинде:

Географиясы[оңдоо | булагын оңдоо]

Аба ырайы[оңдоо | булагын оңдоо]

Каракол Көөпендин климаттык классификациясына боюнча нымдуу континенталдык климат менен мүнөздөлөт.

Караколдун аба ырайы
Көрсөткүч Жал Чын Бүг Кул Тек Баш Аяк Тог Жет Беш Үчт Бир Жыл
Абсолюттук максимум, °C 4.8 14.0 18.9 23.1 25.5 25.0 20.2 12.7 3.4 −2.3 −4.7 −2.9 11.5
Орточо температура, °C −0.5 7.8 12.8 16.7 19.0 18.2 13.4 6.4 −1.9 −7.6 −10.4 −8.5 5.5
Абсолюттук минимум, °C −5.8 1.7 6.8 10. 12. 11.4 6.7 0.1 −7.1 −12.9 −16.1 −14 −0.5
Жаан-чачын нормасы, мм 23 39 55 54 57 55 39 31 20 14 12 14 413

Каракол шаары дубандын чыгыш бөлүгүндө орун алып Тескей-Ала-Тоонун боорунда жайгашкан, Каракол суусунун алдыңкы куймасында жана Ысык-Көлдөн 12 км чакырым алыстыкта турат. Деңиз деңгээлинен 1690-1850 метр бийиктикте. Кыргыз Республикасынын борбор шаары Бишкекке чейинки аралык 420 км, эң жакынкы темир жол бекети Балыкчы шаарында жайгашкан, 220 км автоунаа жолу жана 184 км суу үстү менен.
Шаардын климаты мээлүн-контитенталдуу, тоо жана деңиз элементтери менен. Жылдык орточо атмосфералык жаан-чачын 350-450 мм түзөт.

Ажайып жайлар[оңдоо | булагын оңдоо]

Орус ортодокс чиркөөсү.
Пржевальск музейи.
Дунган мечити.

Каракол мыкты сейилдөө, селсаяктоо, лыжа тебүү жана жогорку борбордук Теңир тоодогу альпинизм үчүн жакшы негиз катары кызмат кылган, Кыргыз Республикасынын негизги туристтик багыттарынын бири болуп саналат. Ошондой эле, бул шаар маданий жактан бай жер, мисалы, ар кандай этностук топтор ушул жерде жашашат: дангандар, уйгурлар, калмактар, өзбектер, орустар жана албетте кыргыздар. Шаар башка улуттардын жана маданияттарды аныктоо үчүн жакшы мүмкүнчүлүк берет.

Орус ортодокс чиркөөсү[оңдоо | булагын оңдоо]

1872-жылы чиркөө таштан курулган, Каракол Падышалык Орусжер империясынын бурчтарында чек ара тозотунун катары түзүлгөн гарнизондук шаар болгон. Ал 1890-жылы жер титирөөдөн талкаланган жана ушул чиркөө кыш негизинде жыгачынан курулган. Бул алты жыл алып, акыры, 1895-жылы аяктаган. Курулуш учурунда, боз үй чиркөө катары кызмат кылган.

Көп жылдан бери, өзгөчө 1917-жылдын окуяларынан кийин, ал мектепке, аялдар гимназиясына жана жогорку окуу жайларынын жайгашкан окуу борборунда катары колдонулган. Андан кийин, 1991-жылы, Кыргыз Республикасынын көз карандысыздыгын кийин, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы дагы бир жолу бардык мындан ары калыбына алардын милдети болгон шарттарды эске алуу менен, кайра чиркөөгө имаратты берген.

Дунган мечити[оңдоо | булагын оңдоо]

Каракол шаарындагы Ысык-Көл борбордук мечити Ибрахим ажы демилгеси менен курулган. Ал мечиттин курулушу үчүн салттуу кытай архитектура жана курамы ыкмаларын менен Бээжиндик атактуу Чоу Сеу деген архитекторду жана 20 жыгач айкелчилерди чакырды. Курулуштарга жана башка иштерге жергиликтүү устаттар катышкан. Борбордук мечиттин курулушу 1904-жылы башталып, 1910-жылы аяктаган. Өзгөчө ыкмалары куруучуларга мыксыз мечит курууга уруксат берген.

  • Пржевальск музейи
  • Каракол тарых музейи
  • Бугу-Эне зоологиялык паркы
  • Мал базары
  • Жети-Өгүз
  • "Жомок" каньону
  • Туздуу көл

Белгилүү тургундар[оңдоо | булагын оңдоо]

Боордош шаарлар[оңдоо | булагын оңдоо]

Шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]