Кыргызстан

Wikipedia дан

Кыргызстан
Кыргыз Республикасы

Flag of Kyrgyzstan.svg Герб
Мамлекеттик Желеги Мамлекеттик Герби
Мамлекеттик Гимни
Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
Эгемендүүлүк күнү 31-август 1991-жыл

СССРден)

Расмий тили кыргызча (улуттук),
орусча (расмий)[1][2]
Борбор шаары Бишкек
Ири шаарлар Бишкек, Ош
Башкаруу формасы Парламенттик-президенттик
республика
Президент
Премьер-министр
Жогорку Кеңештин спикери
Алмазбек Атамбаев
Жоомарт Оторбаев
Асылбек Жээнбеков[3]
Мам. дини Динден тышкары
Аянты
• Жалпы
• Суу бетинин %.
86 чы - дүйнөдө
198 500 км²
3,6
Калкы
• Бааланган (2014)
Жыштыгы

5 776 570 адам (110-чу)
29 ад./км²
ИДП (САМ)
  • Бардыгы (2012)
  • Ар бир жанга

13,450 млрд.[4] $ (135-чи)
2409 $
ИДП (номинал)
  • Бардыгы
  • Ар бир жанга

6,473 млрд.[5] $
1 160[5] $
АДӨИ ( 2013) 0,622[6] (орточо) (125-чи)
Этнохороним кыргызстандык,
кыргызстандыктар
Акча бирдиги Кыргыз Сому
(KGS, код 417)
Домени .kg
ISO коду KG
ЭОК коду KGZ
Телефон коду +996
Убакыт аралыгы UTC +6

Кыргызстан, Кыргыз Республикасы (орусча Киргизская Республика, Киргизия, Кыргызстан, Киргизстан, англ. Kyrgyzstan, Kyrgyz Republic) – Орто Азиянын түндүк-чыгышында жайгашкан. Өлкө түндүктөн Казакстан, батыштан Өзбекстан, түштүк-батыштан Тажикстан, ал эми түштүк –чыгыштан Кытай Эл Республикасы менен чектешет. Кыргызстандын калкы 5,7 миллиондон ашуун адам. Анын 72,6% (4099миң) кыргыздар, 14,34% (816,2миң) өзбектер, 6,87%(375,4миң) орустар жана 6,63%() калган улуттар түзөт. Жалпысынан өлкөдө 80ден ашык улуттардын өкүлдөрү жашайт. Жалпы калктын 32,8% 14 жашка чейинки балдар түзөт. Эмгекке жарамдуулар калктын 56,1%, ал эми ишке жарамдуулардан улуулар – 8,7% түзөт. Кыргызстан – Чыгыш менен Батышты бириктире турган тогуз жолдун тоомунда – борбордук азия цивилизациясынын кан жолунда жайгашкан. Сулайман-Тоо, Өзгөндөгү тарыхый комплекс, Саймалуу таштагы сүрөттөр, Манастын күмбөзү, Таш-Рабат тарыхый кербен сарайы, Бурана мунарасы кыргыз жеринин байыркы тарыхтан калган кереметтери катары бааланат..

Символдору[оңдоо]

Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик символдору болуп төмөнкүлөр саналат:
1) Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Туусу;
2) Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Герби;
3) Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик герби Жогорку Кеңештин 1994-жылдын 14-январындагы токтому менен бекитилген. Авторлору – Асейин Абдраев жана Садырбек Дубанаев.

Кыргыз Республикасынын герби

Гербдин алдыңкы фонунда Ак шумкар эркиндиктин символу болуп эгемен мамлекетибиздин эң башкы белгиси катары түшүнүк берип турат. Андагы Ысык-Көл менен Ала-Тоонун элестери улуттук сыймыгыбыздын куту сыяктуу кабылданып, нурун чачкан күндүн турушу- түбөлүктүүлүк менен бейпилчиликтин белгиси. Ал эми бул ыйык элестерди айланта Кыргыз Республикасы деген алтын түстөгү жазуу жана токчулуктун, мээрмандыктын түшүнүгүн берип, байгерчилик турмуштун жышааны- буудай менен пахтанын сүрөтү орун алган.Жогорудагы белгилер өлкөбүздүн жана андагы жашаган элдердин өнүгүүгө, келечекке болгон умтулуусун, биримдигин айкындап турат. Келечек муундун бактылуу жашоосуна багыт берип турган гербдеги элестер элибиздин эртеңки жаркын турмушуна болгон чакырыктай мааниге ээ.

Кыргыз Республикасынын туусу 1992-жылы 3-мартта республиканын Жогорку Кеңеши тарабынан бекитилген. Авторлору: Э. Айдарбеков, Б. Жайчыбеков, С. Иптаров, Ж. Матаев, М. Сыдыков.

Кыргыз Республикасынын туусу

Кыргыз республикасынын мамлекеттик желеги кызыл түстө. Анын ортосуна алтын түстөгү бирдей өлчөмдө кырк нур болуп чачыраган күнгө окшош тегерек жайгаштырылган. Күндөй төгөрөктүн ичинде Кыргыз боз үйүнүн түндүгү кызыл түстө берилген. Желектин туурасы анын узундугунун бештен үч бөлүгүн түзөт. Жаркыраган төгөрөктүн диаметри желектин туурасынын бештен үч бөлүгүн түзөт. Күн жана нур чачыраган дискалардын диаметрлеринин салыштырмалуулуугу бештен үч бөлүгүнө барабар. Түндүктүн диаметри жаркыраган төгөрөктүн диаметринин жарымын түзөт. Желектин бир түстүү кызылдыгы эрдикти жана тайманбастыктын символу, жаркыраган алтын күн бейкуттукту жана байлыкты чагылдырат, ал эми түндүк - үй кутунун символу, аалам катары дүйнөнү алда канча кеңири түшүнүүдө бир айлампага бириктирилген кырк нур байыркы кырк уруунун бирдиктүү Кыргызстанга бириккендигин айгинелейт. Түндүк өлкөдө жашап жаткан элдердин биримдигинин символу, желектин кырмызы түсү айкөл Манастын туусунун түсү болгон.

Кыргыз Республикасынын гимни - Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин токтому менен 1992-ж. 18-декабрында бекитилген. Сөзү: Ж.Садыков, Ш.Кулуев, Музыкасы: Н.Давлесов, К.Молдобасанов тийиштүү.

Кыргыз Республикасы жөнүндө[оңдоо]

Администрациялык-аймактык бөлүнүш[оңдоо]

Кыргызстандын курамына 7 област, 40 административдик райондор, 22 шаар жана 429 айыл-кыштактар кирет. Облустары (Бишкек шаарынан башкасы):

Бишкек[оңдоо]

Бишкек (بىشكەك) - Кыргыз Республикасынын саясий, экономикалык, илимий, өнөр жай жана маданий борбору жана өлкөдөгү эң ири шаары. Өзгөчө бир административдик бирдиги. 1878-жылы негизделген. Аянты 12,7 миң га. Калктын саны - 874,4 миңге чукул (2012). Бишкек шаары - саясий, экономикалык, илимий, административдик жана тарыхый-маданий борбор, республиканын мамлекеттик бийлигинин жогорку органдары, чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана өкүлчүлүктөрү жайгашкан жер.

Чүй облусу[оңдоо]

Кыргызстандын картасы
Тянь-Шань
Ала-Тоо
Сөн-көлдүн жанындагы жайлоо

Администрациялык борбору Токмок шаары болуп саналат.

Ысык-Көл облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Каракол шаары болуп саналат.

Талас облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Талас шаары болуп саналат.

Нарын облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Нарын шаары болуп саналат.

Жалал-Абад облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Жалал-Абад шаары болуп саналат.

Ош облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Ош шаары болуп саналат.

Баткен облусу[оңдоо]

Администрациялык борбору Баткен шаары болуп саналат.

Кыргызстандын географиясы[оңдоо]

Кыргызстандын деңизге чыкчу жол жок. Кыргызстандын аймагынын төрттөн үч бөлүгүн тоолор ээлейт. Бийиктиги 7439 метрди түзгөн Жеңиш чокусу Кыргызстандын эң бийик жери.

Кыргыстандын аймагы эки тоо системасынын айланасында жайгашкан. Аянты боюнча чоң түндүк-чыгыш бөлүгү Тянь-Шанга кирет. Түштүк-батыш тарабы Памир-Алай тоолоруна карайт. Кыргызстандын мамлекеттик чек аралары тоо кыркалары аркылуу өтөт.
Республиканын бардык аймагы деңиз деңгээлинен 401 метр бийиктикте жайгашкан. Анын жарымынан көбүрөөгү 1000 метрден 3000 метрге чейин жана 3000 метрден 4000 метрге чейинки бийиктикте жайгашкан. Тоо кыркалары аймактын төрттөн бир бөлүгүн ээлейт жана негизинен кеңдик тарапты карай бири-бирине жанаша узатасынан жайгашкан.

Чыгышта Тянь-Шандын негизги тоо кыркалары басымдуу тоо кыркасын түзүп, Меридиандык тоо кыркасынын районунда жакындашып кетет. Бул жерде Кытай, Казакстан чектешкен жерлерде Жеңиш чокусу (7439) жана Хан-Теңири (6995) көтөрүлөт.

Башкы орографикалык элементтер - Акшыйрак массиви, Какшаал тоо кыркасы, Те

Кыргыз Республикасынын аймагы батыштан чыгышка карай 900 чакырымга, ал эми түндүктөн түштүккө карай 410 чакырымга созулат. Кыргызстандын аянты 199,9 миң квадрат чакырым. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2750 метр, эң бийик жери - 7439 метр (Жеңиш чокусу), эң жапыс жери - 394 метр (республиканын түштүк-чыгыш аймагында). Кыргызстан - тоолуу өлкө. Республикада түстүү жана сейрек учурай турган металлдар, көмүр жана башка кен-байлыктар бар. Климаты континенталдуу. Дарыялары негизинен Сырдарыяга куят, анын башкы булагы - Нарын). Ысык-Көл, Соңкөл, Чатыркөл, Сарычелек сыяктуу кооз көлдөр бар.


Эгемендүү Кыргыз Республикасы[оңдоо]

Президентти шайлоо жана мамлекеттик эгемендүүлүк жөнүндөгү Декларация 1990-ж. мартта СССР Эл депутаттарынын 3-съезди өлкөдө Президенттик бийликти белгилеген.Президенттик бийлик өлкөдө өкмөттүн ишмердигин аныктаган жана анын ишин көзөмөлдөгөн.Мыйзам чыгыруучу жана сот бийликтеринин иштерин эл чарбасын башкарууну, бюджеттик-финансылык системаны, эмгекке акы төлөө жана баалардын аныкталышын, мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөгөн.СССРде президенттик башкаруунун киргизилиши менен Казакстанда, Өзбекстанда ж.б. бир катар союздук республикаларда президенттик башкаруу киргизилген.1990-ж. 27-октябрда Кыргыз ССР Жогорку Советинин сессиясында альтернативалуу негизде Аскар Акаев Кыргызстандын тунгуч Президенти болуп шайланган.1990-ж. 15-декабрда Кыргыз ССР Жогорку Советинде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” Декларация кабыл алынып, Кыргызстан Советтер Союзунун курамындагы эгемен өлкө катары жарыяланган.1991-ж. 22-январда Кыргыз Республикасынын Жогорку Советинин 3-сессиясында “Кыргыз Республикасынын Министрлер кабинети жөнүндө” мыйзам иштелип чыккан.Мыйзам боюнча биринчи жолу Президенттин, вице-президенттин кызматтары киргизилип, жергиликтүү бийлик органдарынын милдеттери, укуктук негиздери такталган. 1991-ж. 5-февралда республиканын борбор шаарынын тарыхый аты кабылына келтирилип, Фрунзе шаарына кайрадан Бишкек деген баштапкы аты берилген. 1991-ж. 8-майда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети республиканын жаңы Конституциясынын долбоорун иштеп чыгуу боюнча комиссиянын курамын бекиткен.1991-ж. 19-апрелде “Жер реформасы жөнүндө” мыйзам кабыл алган.Кыргызстандын көз каранды эместигин жарыялоо.КМШнын түзүлүшү. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 1991-ж. 31-августта “Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө” Декларация кабыл алынып, Кыргыз Республикасы көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет катары салтанаттуу жарыяланган.Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12-октябрда Аскар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин Указы менен 1991-ж. 20-октябрда Мамлекеттик коопсуздук жоюлуп, анын ордуна Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, ал эми 3-декабрда Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы түзүлгөн. 1991-ж. 8-декабрда Минск шаарына жакын Беловеж токоюндагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь Республикасы, Россия Федерациясы жана Украина Көз каранды эмес Мамлекеттердин шериктештигин түзүү жөнүндөгү келишимге кол коюшат.1991-ж. 21-декабрда Алматыда Беларусь Республикасы, Россия Федерациясы, Украина, Азербайжан, Армения, Казакстан, Кыргызстан, Молдавия, Тажикстан, Түркстан жана Өзбекстан КМШны түзүү келишимине кол коюшкан.25-декабрда [М.Горбачев] СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Президентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген.

Жогорку окуу жайлары[оңдоо]

Майрамдары[оңдоо]

Маалымат булагы[7]:

Датасы Аталышы
Үчтүн айынын 1и Жаңы жыл
Үчтүн айынын 7си Рождество Христово (Ыйса пайгамбар туулган күнү)
Бирдин айынын 23ү Ата-Мекенди коргоочунун күнү
Жалган курандын 8и Эл аралык аялдар күнү
Жалган курандын 21и Нооруз
Бугу айынын 1и 1-май күнү
Бугу айынын 5и Конституция күнү
Бугу айынын 9у Жеңиш күнү
Баш оонанын 31и Эгемендүлүүк күнү
Айдын толушу менен Орозо айт
Орозо айттан 70 күндөн кийин Курман айт
Жетинин айынын 7си Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын күнү

Кыргызстандын аймак жана башкармалыктарга бекитилген унаанын тамга белгилери[оңдоо]

Эскертүүлөр[оңдоо]

  1. Закон «О государственном языке Кыргызской Республики». Институт проблем информационного права. Түп булактан архивделген күнү 22 Август (Баш оона) 2011. Текшерилеген күнү10 Июнь (Кулжа) 2010.
  2. Александр Шустов Кыргызстан: русский язык как заложник «революции». Materik.ru (11 мая 2010). Түп булактан архивделген күнү 22 Август (Баш оона) 2011. Текшерилеген күнү10 Июнь (Кулжа) 2010.
  3. Киргизские парламентарии выбрали нового спикера
  4. [1] Данные ЦРУ (2011)]
  5. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.98.D0.94.D0.9F
  6. Human Development Report 2013. United Nations Development Programme (14 Март (Жалган куран) 2013).Калып:Deadlink Текшерилеген күнү14 Март (Жалган куран) 2013.
  7. Статья 113 Трудового Кодекса Кыргызской Республики


Шилтемелер[оңдоо]

kyrgyzinfo.ru