Багдат

Wikipedia дан
(Багдад барагынан багытталды)
Шаар
Багдат
араб. بغداد‎‎
күрт. بەخد
Өлкө Ырак
Координаттар 33°21′N 44°25′E / 33.350°N 44.417°E / 33.350; 44.417Координаттары: 33°21′N 44°25′E / 33.350°N 44.417°E / 33.350; 44.417
Мэр Сабир аль-Исави
Негизделген күнү 762
Аймагы 204,2 км²
Борборунун бийиктиги 34 м
Калкы 6 050 000 адам (2011)
Жыштыгы 25 751 адам/км²
Агломерация 6 500 000
Этнохороним багдадтык, багдадтыктар
Убакыт аралыгы UTC+3, жайында UTC+4
Расмий сайты https://baghdadgov.com/
Багдат (Жер)
Locator Dot2.gif
Багдат.

Багдат (араб. بغداد‎‎, с парс тилинен: «Кудайдын белеги») - Ырак Республикасынын борбор шаары. Багдат мухафазасынын (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 5,7 млн (2005; шаар айланасы менен 7,4 млн). Месопотамия ойдуңунда, Тигр дна Дияла дарыясы куйган жерге жакын жайгашкан. Өлкөнүн негизги транспорт түйүнү. Дарыя порту. Эларалык аэропорту бар. Археологиялык маалыматтар боюнча Багдат орун алган жерде алгачкы турак-жайлар биздин заманга чейинки 19-18-кылымдарда эле курулган. Азыркы Багдадга жакын аймактардан шумер-аккад, вавилон, парфия маданияттарына таандык эстеликтер табылган. Багдад аталышы байыркы перстердин «бага» алла жана «дад» берген, башкача айтканда «алланын бергени» (тартуусу) деген сөздөрүнөн келип чыккан деген маалымат кеңири таралган. Азыркы Багдат 762-ж. Мадинат ас-Салам (арабиялык дүйнөнүн шаары) деген аталышта Аббасилер династиясынын 2-халифи аль-Мансур тарабынан негизделген жана Халифаттын борбору болуп калган. Шаардын Жерортолук деңизди, Борбордук жана Түштүк Азияны, Чыгыш Африканы бириктирген соода жолдорунун тоомунда жайгашуусу анын өнүгүүсүнө шарт түзгөн. Багдадтын гүлдөгөн учуру халифтер Харун ар-Рашид (786-809) жана Момун (813-833) башкарган мезгилге туура келет. Бул мезгилде Байыркы орто кылымдык арап-мусулман маданиятынын, илимдин ири очогуна айланган. Багдадтын атагы алыска тарап, «Миң бир түн» жомогунда даңкталган. Абассилер бийлиги начарлагандан кийин Багдат акырындык менен өзүнүн саясий маанисин жоготкон. 836-839-жылы халифтер Самарда жашашып, Багдадты гулямдардын гвардиясына башкарууга беришкен. 945-жылдан шаар Ирандын Буилер династиясынын бийлигине өткөн, ал эми 1055-жылы селжуктар басып алган. 9-13-кылымда кайрадан илим жана маданияттын борборуна айланган. 1258-жылы Аббасилер халифаты Хулагу баштаган монгол аскерлери тарабынан кыйратылып, Багдат талап-тонолгон. 14-15-кылымдын чегинде Багдат эки жолу (1392-93, 1401-05) Тимур тарабынан басып алынып, бүлүндүрүлгөн. 1508-жылы шаар Сефевилер державасынын курамына кирген. 1617-кылымдар аралыгында Осмон империясы менен Ирандын ортосунда Багдат үчүн согуштар болуп өткөн. 1534-жылы түрктөр ээлесе, 1623-жылы ирандыктарга өткөн. 1638-жылы биротоло Осмон империясына кошулуп, 19-кылымдын ортосуна чейин Багдат пашалыгынын (кийин Багдат вилайети) борбору болгон. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда англичандар басып алып, 1920-21-жылы Улуу Британиянын мандат менен башкарылуучу аймагынын административдик, 1921-жылдан Ирак королдугунун борбору, 1958-жылы Багдадта революция жеңип чыгып, Ырак Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган. Ошол кезден анын борбору. 1990-91-жылдары Кувейт кризисинин учурунда Багдат анти ырактык коалициянын бомбалоосунан өтө жапа чеккен. 2003-жылы АКШ жана анын союздаштарынын аскерлеринин киргизилиши учурунда Багдат шаары аткылоого жана бомбалоого дуушарланган. Мунай ажыратуу (Уд-Даурдагы ири завод), нефть-химиялык, тамак-аш-татымал, текстиль, булгаары, цемент, эмерек өнөр жайлары, кирпич заводу, ири кол-өнөрчүлүк промыселдери, борбордук Ырак банкы иштейт. 12-13-кылымдагы арап архитектурасынын эстеликтери, исламга мүнөздүү зодчийлик, Аббасиддер сарайы (12-к-дын аягы, 13-кылымдын башы, 1935-жылдан музей, 20-кылымда реставрацияланган), Зубайда мавзолейи (13-кылымдын башы), Мааруфа аль-Кархи (1215, кайра курулган), аль-Мустансария медресеси (1227-33, 1823-ж.; кайра курулган), Сук аль-Газаль (1279), медресе ал-Маржания (1356; 1786-ж. жаңыртылган, хан Маржан кербен-сарайы, 1358-59; 1937-жылдан музей), Муса аль-Кадимдин Алтын мечити, мавзолейи (1515-жылы салынган; 17-20-кылымда оңдолгон) сакталган. Жаңы Багдат кайра конструкцияланып, курулууда. Көчөлөр көрктөндүрүлүп, кеңейтилген. Банк, дүкөндөр, соода борборлору, «14-июлдагы революция» аттуу монумент, Белгисиз солдаттын эстелиги, Тигр дарыянын батыш жээгиндеги ар-Рабат сарайы, аэропорт курулган. Парламенттин жаңы имараты, отел, кинотеатрлар, мечиттер, көп кабаттуу үйлөр жана коомдук жайлар курулууда. Багдадта Ырак академиясы (1997-жылдан), Ырак медициналык коому (1920), илимий-изилдөө мекемелери (1963), айыл чарба жана суу ресурстарын изилдөөчү борбор (1980), арап адабияты жана чоңдорго билим берүү (1966), француз маданий борбору (1950) жана башка, университеттер (Багдат, 1957; Аль-Мустансария, 1963; технология, 1975) бар. Китепканалар, Ырак музейи (1934-жылдан), Улуттук (1961), Багдат университетинин алдындагы (1960), этнографиялык (1941-жылдан; учурда сүрөт галереясы), Мадаин (исламга чейин маданият) музейлери, улуттук театр иштейт.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]