Гомосексуалдуулук

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Бир жыныстуу мамилелерге тиешелүү дүйнөдөгү мыйзамдар
     бир жыныстуу нике мыйзамдуу      бир жыныстуу бирге жашоо мыйзамдуу      өлкөнүн башка аймактарындагы бир жыныстуу нике таанылат      чет өлкөдөгү бир жыныстуу нике таанылат      айрым укуктар таанылат      атайын мыйзам жок      адам укуктарын чектөө      түрмөгө камоо, бирок иш жүзүндө колдонулбайт      түрмөгө камоо      өлүм жазасы, бирок иш жүзүндө колдонулбайт      өлүм жазасы

Гомосексуалдуулук (грек тилинен ὁμός — ошондой эле, окшош жана лат. sexus — жыныс) — адамдын өзү менен бир жыныстагы (же гендердеги) адамдарга эмоционалдык, сүйүү, романтикалык, эротикалык жана сексуалдык жактан умтулуусу. Гомосексуалдуулук, гетеросексуалдуулук жана бисексуалдуулук менен катар, үч негизги нормалдуу жыныстык ориентациялардын бири болуп саналат. Гомосексуалдуулук 1990-жылы 17-майда, Бүткүл Дүйнөлүк Саламаттык Сактоо Уюму тарабынан ЭОК-10 психикалык илдеттер топтомунан чыгарылган.

Себептери[оңдоо | булагын оңдоо]

Адамдын жыныстык ориентациясынын так себеби азырынча окумуштуулар тарабынан толук аныктала элек.[1][2][3] Жыныстык ориентациянын себеби боюнча бир дагы теория кеңири колдоого ээ болбосо дагы, биологиялык теориялар адистер тарабынан кеңири кабыл алынган.[1] Жалпысынан окумуштуулар жыныстык ориентация генетикалык жана айлана-чөйрө факторлорунун татаал өз ара аракетинен келип чыгат жана ал адамдын тандоосу болушу мүмкүн эмес деп эсептешет.[1][2][4] Үй-бүлөлүк тарбия адамдын жыныстык ориентациясына таасирин тийгизе тургандыгы жөнүндө эч кандай далил жок.[5] Кээ бир адамдар гомосексуалдуулук табигый эмес жана психикалык илдет деп эсептешет.[6] Бирок, изилдөөлөр көрсөткөндөй, гомосексуалдуулук, приматтардан баштап, ичеги курттарына чейинки 500дөн ашык айбанаттарда катталган.[7]

Гомосексуалдуулук 1990-жылы 17-майда, Бүткүл Дүйнөлүк Саламаттык Сактоо Уюму тарабынан ЭОК-10 психикалык илдеттер топтомунан чыгарылган.[8]

Конверсиялык терапия - адамдын гомосексуалдык же бисексуалдык ориентациясын гетеросексуалдык ориентацияга өзгөртүүгө аракет кылган жалган илим. Адамдын жыныстык ориентациясын өзгөртүү мүмкүн экендигине ишенимдүү далилдер жок. Медициналык жана психиатриялык уюмдардын көпчүлүгү конверсиялык терапиянын натыйжасыз жана адамдын психикасына коркунуч келтирээрин эскертишет.[9]

2020-жылдын 7-майында Германиянын парламенти конверсиялык терапияны колдонууга тыюу салган мыйзам кабыл алган. Мыйзамды бузгандар бир жылга чейин түрмөгө кесилет же 30 миң евро айып пул төлөйт.[10][11]

Мындан тышкары, АКШнын, Канаданын, Мексиканын жана Австралиянын бир нече аймактарында конверсиялык терапияга тыюу салган мыйзамдар кабыл алынган.[12][13][14]

Гомосексуалдуулук жана коом[оңдоо | булагын оңдоо]

Коомдо гомосексуалдуулукту кабыл алуу боюнча пикир өлкө, регион жана экономикалык өнүгүү боюнча кескин айырмаланат.

Бул маселе боюнча сурамжылоо биринчи жолу "Pew Research Center" изилдөө борбору тарабынан 2002-жылы башталган. 2019-жылы, сурамжылоого катышкан көптөгөн өлкөлөрдө, коомдо гомосексуалдуулукту кабыл алуунун өсүшү байкалган.

Pew Global Attitudes Project 2019: Гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алыныш керекби? #1 – ооба #2 – жок [1]
Өлкө #1 #2
Түндүк Америка
Flag of Canada.svg Канада 85% 10%
Flag of the United States.svg АКШ 72% 21%
Европа
Flag of Sweden.svg Швеция 94% 5%
Flag of the Netherlands.svg Нидерланддар 92% 8%
Flag of Spain.svg Испания 89% 10%
Flag of Germany.svg Германия 86% 11%
Flag of France.svg Франция 86% 11%
Flag of the United Kingdom.svg Улуу Британия 86% 11%
Flag of Italy.svg Италия 75% 20%
Flag of the Czech Republic.svg Чехия 59% 26%
Flag of Greece.svg Грекия 53% 40%
Flag of Hungary.svg Венгрия 49% 39%
Flag of Poland.svg Польша 47% 42%
Flag of Slovakia.svg Словакия 44% 46%
Flag of Bulgaria.svg Болгария 32% 48%
Flag of Lithuania.svg Литва 28% 45%
Flag of Ukraine.svg Украина 14% 69%
Flag of Russia.svg Орусия 14% 74%
Жакынкы Чыгыш
Flag of Israel.svg Израиль 47% 45%
Flag of Turkey.svg Түркия 25% 57%
Flag of Lebanon.svg Ливан 13% 85%
Flag of Tunisia.svg Тунис 9% 72%
Азия/Тынч океан
Flag of Australia.svg Австралия 81% 18%
Flag of the Philippines.svg Филиппиндер 73% 24%
Flag of Japan.svg Жапония 68% 22%
Flag of South Korea.svg Корея Республикасы 44% 53%
Flag of India.svg Индия 37% 37%
Flag of Indonesia.svg Индонезия 9% 80%
Латын Америка
Flag of Argentina.svg Аргентина 76% 19%
Flag of Mexico.svg Мексика 69% 24%
Flag of Brazil.svg Бразилия 67% 23%
Африка
Flag of South Africa.svg ТАР 54% 38%
Flag of Kenya.svg Кения 14% 83%
Flag of Nigeria.svg Нигерия 7% 91%

Сурамжылоого катышкан көптөгөн өлкөлөрдө адамдардын жаш курагы жана билим денгээли боюнча гомосексуалдуулукту кабыл алууда айырмачылыктар бар. Мындан тышкары, дин жана анын адамдардын жашоосундагы мааниси, көптөгөн өлкөлөрдө пикирлерди калыптандырат. Мисалы, кээ бир өлкөлөрдө, эч бир диний топко кирбеген адамдар, диний топ менен байланышы бар адамдарга караганда, гомосексуалдуулукту көбүрөөк жакшы кабыл алышат.

Гомосексуалдуулукту кабыл алууда саясий идеология дагы маанилүү роль ойнойт. Көптөгөн өлкөлөрдө, саясий солчулдар, саясий оңчулдарга караганда гомосексуалдардын укуктарын көбүрөөк колдошот.

Бул маселеге болгон мамиле, өлкөнүн өнүгүүсү менен да тыгыз байланышта. Мисалы, киши башына ички дүң өнүмү 50 000 доллардан ашкан Швеция, Нидерланддар жана Германияда, гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынышы керек деген көз карашты колдогон адамдардын саны жогору. Ал эми, киши башына ИДП 10 000 доллардан ашпаган Нигерия жана Кенияда көпчүлүк гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынбашышы керек деп эсептейт.

Сурамжылоого катышкан өлкөлөрдө, билим деңгээли жогору адамдар, билим деңгээли төмөн адамдарга караганда, гомосексуалдарды жакшы кабыл алышат. Мисалы, Грекияда, орто билим алган адамдардын 42%, жана жогорку билим алгандардын 72% гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынышы керек деп эсептешет.

Мыйзамдар жана укуктар[оңдоо | булагын оңдоо]

Гомосексуалдарга таандык адамдардын укуктары өлкөгө жараша айырмаланат - бир жыныстуу никелерди мыйзамдуу түрдө таануудан тартып, гомосексуалдуулук үчүн өлүм жазасына чейин.

2021-жылга карата, 29 мамлекетте бир жыныстуу никелерге уруксат берилген:

Мамлекет Дата
1 Flag of the Netherlands.svg Нидерланддар 1-апрель, 2001
2 Flag of Belgium (civil).svg Бельгия 1-июнь, 2003
3 Flag of Spain.svg Испания 3-июль, 2005
4 Flag of Canada.svg Канада 20-июль, 2005
5 Flag of South Africa.svg ТАР 30-ноябрь, 2006
6 Flag of Norway.svg Норвегия 1-январь, 2009
7 Flag of Sweden.svg Швеция 1-май, 2009
8 Flag of Portugal.svg Португалия 5-июнь, 2010
9 Flag of Iceland.svg Исландия 27-июнь, 2010
10 Flag of Argentina.svg Аргентина 22-июль, 2010
11 Flag of Denmark.svg Дания 15-июнь, 2012
12 Flag of Brazil.svg Бразилия 16-май, 2013
13 Flag of France.svg Франция 18-май, 2013
14 Flag of Uruguay.svg Уругвай 5-август, 2013
15 Flag of New Zealand.svg Жаңы Зеландия 19-август, 2013
16 Flag of the United Kingdom.svg Улуу Британия 29-март, 2014
17 Flag of Luxembourg.svg Люксембург 1-январь, 2015
18 Flag of the United States.svg АКШ 26-июнь, 2015
19 Flag of Ireland.svg Ирландия 16-ноябрь, 2015
20 Flag of Colombia.svg Колумбия 28-апрель, 2016
21 Flag of Finland.svg Финляндия 1-март, 2017
22 Flag of Malta.svg Мальта 1-сентябрь, 2017
23 Flag of Germany.svg Германия 1-октябрь, 2017
24 Flag of Australia.svg Австралия 9-декабрь, 2017
25 Flag of Austria.svg Австрия 1-январь, 2019
26 Flag of the Republic of China.svg Тайвань 24-май, 2019
27 Flag of Ecuador.svg Эквадор 8-июль, 2019
28 Flag of Costa Rica (state).svg Коста-Рика 26-май, 2020

Мексикада бир жыныстуу никелер айрым штаттарда мыйзамдуу деп таанылат.

Тескерисинче, айрым мамлекеттерде, гомосексуалдарга карата өлүм жазасы колдонулат, алар: Сауд Арабиясы, Иран жана ошондой эле, Ооганстан, Нигерия жана Сомалинин куралчан террористтер тарабынан басып алынган аймактары.

Ал эми Кыргызстанда гомосексуалдуулук 1998-жылдан бери мыйзамдуу болуп саналат, бирок гомосексуалдарды дискриминация жана зомбулуктан коргогон мыйзамдар жок, жана конституцияда аял менен эркектин гана никеси таанылат деп жазылган.

Белгилүү гомосексуал жана бисексуал инсандар[оңдоо | булагын оңдоо]

Адам Ламберт (англ. Adam Lambert, 1982) — америкалык ырчы.

Алан Тьюринг (англ. Alan Turing, 1912 — 1954) — англиялык математик, логик жана информатика илиминин өнүгүүсүнө зор салым кошкон криптограф.

Брэндон Флинн (англ. Brandon Flynn, 1993) — америкалык актёр.

Брайан Жейкоб Смит (англ. Brian Jacob Smith, 1981) — америкалык актёр.

Кара Делевинь (англ. Cara Delevingne, 1992) — британиялык актриса жана модель.

Крис Колфер (англ. Chris Colfer, 1990) — америкалык актёр жана ырчы.

Коннор Жессап (англ. Connor Jessup, 1994) — канадалык актёр.

Дин Деблуа (англ. Dean DeBlois, 1970) — канадалык режиссёр жана сценарист. "Лило жана Стич", "Ажыдаарды кантип үйрөтүү керек" мультфильмдеринин автору.

Дороти-Мари Джонс (англ. Dorothy-Marie Jones, 1964) — америкалык актриса жана атлет.

Эллен Деженерес (англ. Ellen DeGeneres, 1958) — америкалык актриса, комедиантка жана телеалыпбаруучу.

Элтон Жон (англ. Elton John, 1947) — британиялык ырчы, пианист жана композитор.

Фредди Меркурий (англ. Freddie Mercury, 1946 — 1991) — британиялык ырчы, "Queen" рок-группасынын мүчөсү.

Жорж Майкл (англ. George Michael, 1963 — 2016) — британиялык ырчы, поэт жана композитор.

Иэн Маккеллен (англ. Ian McKellen, 1939) — британиялык актёр.

Жейн Линч (англ. Jane Lynch, 1960) — америкалык актриса.

Жим Парсонс (англ. Jim Parsons, 1973) — америкалык актёр.

Йоханна Сигурдардоуттир (исл. Jóhanna Sigurðardóttir, 1942) — Исландиянын экс-премьер-министри.

Жонатан Грофф (англ. Jonathan Groff, 1985) — америкалык актёр жана ырчы.

Кевин Макхейл (англ. Kevin McHale, 1988) — америкалык актёр жана ырчы.

Кристен Стюарт (англ. Kristen Stewart, 1990) — америкалык актриса.

Лео Варадкар (англ. Leo Varadkar, 1979) — Ирландиянын экс-премьер-министри.

Маркус Фихили (англ. Markus Feehily, 1980) — ирландиялык ырчы, "Westlife" поп-группасынын мүчөсү.

Монтеро Ламар Хилл (англ. Montero Lamar Hill, 1999) — америкалык ырчы жана рэпер.

Нил Патрик Харрис (англ. Neil Patrick Harris, 1973) — америкалык актёр.

Оскар Уайлд (англ. Oscar Wilde, 1854 — 1900) — атактуу англиялык жазуучу жана поэт.

Питер Тиль (нем. Peter Thiel, 1967) — америкалык бизнесмен, PayPal компаниясынын экс-директору.

Рики Мартин (англ. Ricky Martin, 1971) — пуэрто-риколук ырчы, актёр жана жазуучу.

Руби Роуз (англ. Ruby Rose, 1986) — австралиялык актриса жана модель.

Райан Мерфи (англ. Ryan Murphy, 1965) — америкалык сценарист, режиссёр жана продюсер.

Сэм Смит (англ. Sam Smith, 1992) — британиялык ырчы.

Тим Кук (англ. Tim Cook, 1960) — америкалык менеджер, Apple компаниясынын генералдык директору.

Трой Сиван (англ. Troye Sivan, 1995) — австралиялык ырчы жана актёр.

Ксавье Беттель (фр. Xavier Bettel, 1973) — Люксембургдун премьер-министри.

Ксавье Долан (фр. Xavier Dolan, 1989) — канадалык актёр жана продюсер.

Гомосексуалдуулук темасын чагылдырган фильмдер жана телесериалдар[оңдоо | булагын оңдоо]

Фильмдер[оңдоо | булагын оңдоо]

▪︎ "And Then We Danced", Flag of Sweden.svg Швеция, Flag of Georgia.svg Грузия, 2019.

▪︎ "Bohemian Rhapsody", Flag of the United States.svg АКШ, 2018.

▪︎ "Boy Erased", Flag of the United States.svg АКШ, 2018.

▪︎ "Call Me by Your Name", Flag of Italy.svg Италия, Flag of the United States.svg АКШ, 2017.

▪︎ "God's Own Country", Flag of the United Kingdom.svg Улуу Британия, 2017.

▪︎ "Handsome Devil", Flag of Ireland.svg Ирландия, 2016.

▪︎ "Hidden Kisses" (фр. Baisers cachés), Flag of France.svg Франция, 2016.

▪︎ "Just Friends" (нидерл. Gewoon Vrienden), Flag of the Netherlands.svg Нидерланддар, 2018.

▪︎ "Love, Simon", Flag of the United States.svg АКШ, 2018.

▪︎ "The Half of It", Flag of the United States.svg АКШ, 2020.

▪︎ "The Way He Looks" (порт. Hoje Eu Quero Voltar Sozinho), Flag of Brazil.svg Бразилия, 2014.

Телесериалдар[оңдоо | булагын оңдоо]

▪︎ "9-1-1", Flag of the United States.svg АКШ, 2018 – ...

▪︎ "9-1-1: Lone Star", Flag of the United States.svg АКШ, 2020 – ...

▪︎ "Elite" (исп. Élite), Flag of Spain.svg Испания, 2018 – ...

▪︎ "Euphoria", Flag of the United States.svg АКШ, 2019 – ...

▪︎ "Glee", Flag of the United States.svg АКШ, 2009 – 2015.

▪︎ "Love, Victor", Flag of the United States.svg АКШ, 2020 – ...

▪︎ "Sense8", Flag of the United States.svg АКШ, 2015 – 2018.

▪︎ "Sex Education", Flag of the United Kingdom.svg Улуу Британия, 2019 – ...

▪︎ "Skam", Flag of Norway.svg Норвегия, 2015 – 2017.

▪︎ "Young Royals", Flag of Sweden.svg Швеция, 2021 – ...

Шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. 1.0 1.1 1.2 Frankowski BL; American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence (June 2004). "Sexual orientation and adolescents". Pediatrics 113 (6): 1827–32. doi:10.1542/peds.113.6.1827. PMID 15173519. http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long. 
  2. 2.0 2.1 Mary Ann Lamanna; Agnes Riedmann; Susan D Stewart (2014). Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society. Cengage Learning. p. 82. ISBN 1305176898. Retrieved 11 February 2016. The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established  – nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010). 
  3. Gail Wiscarz Stuart (2014). Principles and Practice of Psychiatric Nursing. Elsevier Health Sciences. p. 502. ISBN 032329412X. Retrieved 11 February 2016. No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation. 
  4. Gloria Kersey-Matusiak (2012). Delivering Culturally Competent Nursing Care. Springer Publishing Company. p. 169. ISBN 0826193811. Retrieved 10 February 2016. Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.' 
  5. Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality. The Royal College of Psychiatrists.
  6. Robinson, B. A. Divergent beliefs about the nature of homosexuality. Religious Tolerance.org (2010).
  7. Harrold (1999)
  8. Stop discrimination against homosexual men and women. World Health Organisation — Europe (17 May 2011).Калып:IndentThe decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community. ILGA.
  9. Just the Facts About Sexual Orientation & Youth // APA.ORG
  10. Bundestag.de: Bundestag verbietet Therapien zur „Heilung“ von Homosexualität (german), 7 May 2020
  11. Germany passes law banning 'gay conversion therapy' for minors, BBC News (8 May 2020).
  12. https://www.theguardian.com/australia-news/2021/feb/05/victoria-bans-gay-conversion-practices-after-12-hour-debate
  13. Manitoba works to ban conversion therapy for LGBT youth
  14. Position on Conversion Therapy | Health, Seniors and Active Living.