Бишкек
| Борбор шаар
Бишкек
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Бишкек — Кыргызстандын саясий, экономикалык, илимий жана маданий борбору; транспорттук башкы түйүн. Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору кирет.
Кокон хандыгы 1825-жылы жергиликтүү кербен жолдорун көзөмөлдөө жана жергиликтүү элден салык чогултуу үчүн Пишпек чебин курган. 1860-жылдын 4-сентябрында кыргыздардын макулдугу менен полковник Аполлон Циммерман жетектеген орус аскерлери чепти басып алышкан. Бүгүнкү күндө эски чептин урандыларын Жибек Жолу проспектисинин түндүк тарабынан, жаңы борбордук мечиттен алыс эмес жерден табууга болот[2].
1868-жылы чептин ордунда мурдагы «Пишпек» аталышы менен отурукташкан жай түптөлгөн жана Түркстан генерал-губернаторлугунун Жети-Суу облусунун курамына кирген.
1925-жылы Түркстан генерал-губернаторлугунда Кара-Кыргыз автономиялуу облусу түзүлүп, Пишпек анын борбору болуп белгиленген. 1926-жылы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы шаарды ушул жерде туулган большевиктердин аскер башчысы Михаил Фрунзенин (1885–1925) урматына Фрунзе деп өзгөрткөн. Фрунзе 1936-жылы СССРде улуттук-аймактык чек бөлүү аяктаган этапта Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын борбору болгон. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп атаган[3].
Бишкек Теңир-Тоо (Тянь-Шань) тоо кыркаларынын уландысы болгон Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен болжол менен 800 метр бийиктикте жайгашкан. Шаардын жанындагы тоолордун бийиктиги 4 895 метрге чейин жетет. Шаардын түндүк тарабында аз адырлуу талаалар коңшу Казакстандын аймагына чейин созулуп жатат жана амактын басымдуу бөлүгүн Чүй дарыясынын суусу менен сугарылат.
Бишкек аркылуу Түркстан–Сибирь темир жолунун ички тармагы өтөт.
Бишкек — кенен бульварлары, мрамор менен капталган коомдук имараттары жана аларды курчап турган ички короолору бар советтик стилдеги көптөгөн турак үйлөрү бар абдан чоң шаар.
Шаар борборунан сырткарыраакта жекече курулган миңдеген майда үйлөр жайгашкан. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө мыйзамынын негизинде шаарга курамына 23 айылды камтыган 8 айыл аймагы жана ошондой эле Аламүдүн жана Сокулук райондорунун курамынан кошумча чектеш калктуу конуштар/контурлар киргизилген[4].
Бишкектин көчөлөрү тор сыяктуу, иреттүү долборлонгон, алардын көбүнүн эки тарабында тең ысык жай мезгилинде көлөкө берип туруучу бактар отургузулган жана арык тармактары орнотулган.
Этимологиясы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Кээ бир булактарда шаардын аталышынын келип чыгышы (этимологиясы) тууралуу төмөнкүдөй уламыш келтирилет: баатырдын кош бойлуу жубайы кымыз быша турган бишкегин жоготуп алат. Аны издеп жүрүп, ал капысынан уул төрөп, ага Бишкек деген ысым берет. Бишкек чоңоюп, кадырлуу инсан болот. Ал дүйнөдөн кайткандан кийин Аламүдүн дарыясынын жээгиндеги дөбөгө сөөгү коюлат (мурунку чыгыш автобекети менен мурунку Ысык-Көл кинотеатрынын, азыркы Борбордук мечиттин ортосундагы аймак). Ал жерге күмбөз тургузулган. Бул курулушту XVII–XVIII кылымдардагы саякатчылар көрүп, өз жазууларында сүрөттөп калтырышкан[5].
Совет бийлигинин тушунда, 1926-жылдан 1991-жылга чейин, шаар большевик Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталган.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]






Азыркы шаардын аймагында адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5-4-миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Биздин заманга чейин 2 миң жылдыктын аягында азыркы шаардын аймагында коло доорунун уруулары жайланышкан. Алар малчылык, дыйканчылык, карапа өндүрүшү жана металлургиялык өнөрчүлүктөрдү аркалап келишкен[5].
Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б.з.ч.7-3-к.) жана усун (б.з.ч. 3-к. - б.з.ч. 5-к.) уруу бирликтери түзүлгөн. Бишкек шаары өзүнүн пайдалуу географиялык абалы менен Улуу Жибек Жолуна милдеттүү. Байыркы убактан баштап кербендер Кытайдан эки каттам менен өтүшкөн. Иле Ала-Тоосунун ыңгайлуу жериндеги жолдун чыгыш бутагы (Кордай аркылуу) Чүй өрөөнүнө чыккан жана бул жактан Ысык-Көлдүн жанынан Борбордук Тянь-Шань аркылуу өткөн башка жол менен кезиккен. Дал ушул жолдордун кесилишинде байыртадан көпөстөр үчүн эс алуу жайы болгон кербен-сарай жайгашкан. Бул жер тилкеси эзелтеден кыргыздардын солто уруусуна таандык экендиги тарыхый белгиленген. Бул жерлердин жолдорунда адатта жандуу соода жүргүзүлгөн[5].
Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (VII–XXII кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км2дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 (Чыгыш) автобекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин "Темир усталар чеби" аталып калган дагы бир байыркы чоң чептин (VII–XIII кылымдары) урандылары, азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан[2].
XVI кылымда Батыш жана Чыгыш - эки цивилизациянын ортосунда соода жана маданий байланыш толугу менен үзүлгөндүгү тарыхта калган. Легендалуу "жибек жол” жашоосун токтоткон, шаарлар жок болгон. Согуштар, чума эпидемиясы, жер титирөөлөр гүлдөп жаткан Чүй өрөөнүн чөлгө айлантты. Шаар жашоосу башка көнүмүштөргө – бир жерде отурукташууну талап кылбаган көчмөндөрдүн жашоо көнүмүшүнө алмашылды. Укмуштуу сарайлар жана күчтүү чептер, көңүлдүү жана ызы-чуу соода жана өнөрчүлүк кербендер урап кеткен дөңгө айланган же такыр эле жер менен теңелген. Ала-Арча жана Аламүдүн сууларынын аралыгындагы Чүй өрөөнү жүз жылдарга кыргыздардын кырк уруусунун бири болгон солто уруусунун жайыты болуп калган. Жети-Суулук кыргыз жана казак жайлоолору аркылуу Борбордук Азиядан Кытайга өткөн сейрек кездешүүчү соода кербендери бул таш жерлерди жандандырып турган.
Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын аралыгы көптөгөн булактарда ыйык жер катары эсептелет. Дем берүүчү жана дарылоочу суу менен булактар эскерилет, башка кызыктуу фактылар да келтирилет. Ошол үчүн бул жерлер көптөгөн элдер үчүн өзгөчө баалуу жана кызыктыруучу болуп калган. Ушуга байланыштуу байыртадан бул жакта форпосттор, кербен-сарайлар, чептер пайда болгон. Кокон чеби пайда болгонго чейин бир белгилүү аталыш, кыштак же айыл – Жал деп аталган. Жазылган булактары менен сүрөттөлгөн Кокон хандыгы суу аралыгындагы аймакты басып алган жана Мадали хандын буйругу боюнча 1825-жылы бул жакта Пишпек чеби курулган. Чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы "Темир усталар чебинин" ордунда 6 га аянты ээлеген.
Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Пишпек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон.
1862-жылдын 13-октябрында Ала-Тоо округунун начальниги Г.А.Колпаковский 1400 адамдан турган отряды, артиллерияны колдонуу менен чепти толугу менен курчап алууну баштаган. Ушул эле жылдын 24-октябрында кокондуктар багынышкан. 1862-жылдын 2-ноябрда орус отряды чептин калдыктарын таштап, Верный шаарына кеткен. Кокондуктардан өч алуу үчүн Байтик баатырдын буйругу боюнча кыргыздар чептин калдыктарын таптакыр талкалашкан.
Кыргыздар 1863-жылы Орусинын курамына кошулушкан. Омсктогу генерал-губернаторлукта Орусиянын курамына кирүү жөнүндө келишимге кол коюлган. Өлкөдө өз алдынча башкаруу тутуму негизделген. Чүй өрөөнүндө жана Пишпек чебинин урандыларынын жанында падыша администрациясынын көзөмөлү алдында бир катар шаардык жана дыйканчылык кыштактар пайда болгон.
1864-жылы казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган.
1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору — Верный шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67 жылдары Түркстан облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген.
1868-жылы – Лебединовка, Ново-Покровка айылы жана 50 үй-бүлө Пишпек өзөнүндө почта трактынын айланысында отурукташкан. Ташкент жолу келечектеги Пишпек уезддик шаарынын биринчи көчөсү болуп калган. Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов губернияларынан биринчи орус дыйканчыл үй-бүлөлөр, алгач жер тамдарды жана кепелерди куруу менен, өзүлөрү үчүн тракт жолунун жээгиндеги короо-жай участокторун тандап алган. Биринчи жайгашкандарга Ташкенттен, Намангандан жана Өзбекстандын башка жерлеринен соодагер-өзбектер кошулган. Аламүдүн суусунун жээгинде кыргыздар, малы жана короо-жайы жок өзбектер, мындан сырткары Бишкек кокон чебинин мурунку гарнизонунун аскерлеринин үй-бүлөлөрү жашашкан.
1876-жылы Пишпекте 58 үй-бүлө (88 эркен жана 94 аял) жашаган. Улуту боюнча жашоочулар төмөнкүчө бөлүнүшкөн: рус улутундагылардын 9 үй-бүлөсү, өзбек улутундагылардын 48 үй-бүлөсү жана татар улутундагылардын 1 үй-бүлөсү.
1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Пишпекке көчүрүлүп, ага шаар макамы берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468 адамга жеткен.Пишпекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер XIX кылымдын 2-жарымында пайда болгон.
1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода багыты тезирээк өнүккөн.
1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган.
1879-жылы бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган.
1916-жылы жайында Пишпек уездинин көп бөлүгүндө улуттук-боштондук көтөрүлүшү баштаган. Орусияда февраль буржуазия-демократиялык революциясы жеңгенден кийин, 1917-жылы мартта Пишпек солдат жана жумушчу депутаттар кеңеши уюшулуп, анда чечүүчү позициянын Убактылуу өкмөттү колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан.
1918-жылы 7-январда Пишпектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин карамагына өткөн.
1924-жылы алгачкы кыргыз гезети "Эркин-Тоо" чыккан.
1924-жылы 14-октябрдан тартып Пишпек — Кара Кыргыз автономиялуу облусунун (1925-жылы 25-майдан кийин Кыргыз автономиялуу облусу), 1926-жылы 1-февралынан тартып Кыргыз Советтик Социалисттик автономиялуу облусунун борбор шаары болгон.
1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей негизделген.
1926-жылы 12-майда Пишкек шаарынын аталышы Фрунзе шаары деп өзгөртүлгөн. 1936-жылы 5-декабрдан тартып Фрунзе шаары — Кыргыз ССРинин борбору болгон.
1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган.
1938-жылы Фрунзе шарында 3 администрадивдик район: Пролетар району (азыркы Ленин), Биринчи Май району, Свердлов району түзүлгөн.
1961-жылы шаарга Кызыл-Аскер, Привокзальный (Попеновка), Төкөлдөш айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-ж. Чоң-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган.
1974-жылы жаңы администрадивдик бирдик болгон Октябрь району түптөлгөн.

1991-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши борбордун аталышын Бишкек деп өзгөрткөн жана Бишкек шаары эгемен Кыргыз Республикасынын борбор шаары[3].
Географиясы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 м бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 кмдей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 кмдей.
Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы боюнча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 мден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 км. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.
Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 м тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.
Климаты
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик климаттуу аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эң көп тийген ай Теке (332 саат), эң аз тийгени Бештин айы (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, Үчтүн айыныкы – 4,6°С, Текеники – 24,5°С. 1930 жылы Бештин айында эң төмөнкү температура (–38°С), 1983-жылы Текеде эң жогорку температура (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2°Ска жылуураак. Үшүк жүрүү жазында Чын Курандын ортосунда токтоп, күзүндө Тогуздун айынын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 мм. Көбү Жалган Куран-Теке, жылдын кургакчыл мезгили (11%) Теке–Айак Оона айларына туура келет. Кар Бештин айынын ортосунан Бирдин айынын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 см, аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 см. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 м/секден ашпайт. Ылдамдыгы 15 м/секге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
| Бишкектин аба ырайы | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Көрсөткүч | Үчт | Бир | Жал | Чын | Буг | Кул | Тек | Баш | Аяк | Тог | Жет | Беш | Жыл |
| Абсолюттук максимум, °C | 20,0 | 25,4 | 30,5 | 34,7 | 36,7 | 40,9 | 42,8 | 39,7 | 37,1 | 34,2 | 29,8 | 23,7 | 42,8 |
| Орточо максимум, °C | 2,7 | 4,6 | 10,7 | 17,8 | 22,9 | 28,2 | 31,4 | 30,3 | 24,8 | 17,0 | 8,9 | 3,3 | 16,9 |
| Орточо температура, °C | −2,7 | −0,8 | 4,9 | 11,2 | 16,4 | 21,4 | 24,2 | 22,8 | 17,1 | 10,1 | 3,3 | −1,5 | 10,5 |
| Орточо минимум, °C | −7,1 | −5,2 | 0,0 | 5,3 | 10,1 | 14,3 | 16,5 | 14,8 | 9,7 | 4,2 | −1,1 | −5,3 | 5,1 |
| Абсолюттук минимум, °C | −31,9 | −34 | −20,8 | −12,3 | −4,1 | 3,9 | 7,4 | 5,1 | −4,6 | −13,4 | −25,8 | −29,1 | −34 |
| Жаан-чачын нормасы, мм | 75 | 75 | 71 | 63 | 60 | 50 | 46 | 45 | 48 | 60 | 71 | 77 | 62 |
| Булак: Погода и климат[6] | |||||||||||||
Суулары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкек шаарынын негизги суу артериялары мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.
Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана Бишкек Эркин Экономикалык Аймагында (ЭЭА) көлмөлөр бар.
Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.
Флорасы жана фаунасы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаардын жаныбарлар дүйнөсүнүн негизин палеарктикалык ландшафттын маданий фаунасынын типтүү өкүлдөрү түзөт. Сүт эмүүчүлөрдүн негизгилери жарганаттар (эргежээл-нетопырь, кечки кожан), чычкан түркүмүндөгү кемиргичтер (үй чычкандары, боз келемиштер). Чет жактардагы жерлерде жер казгычтар, токой чычканы, жөнөкөй талаа чычканы, сейрек-таажылуу кум чычкандары, арс чычкандар, кулактуу кирпилер жүрүшөт. Сейилбактарда жана гүл бакчаларда акклиматташкан тыйын чычкан-телеуткалар үйүрлөшкөн. Шаар чегинде 100дөн ашык түрдөгү куштар кездешет, алардын ичинен 30дайы уялашат. Уялагандардын көп саны таранчылар (үй, талаа), бактектер (кичи, жөнөкөй), чабалекейлер (карлыгачтар, сары белдүү), кара таркылдак, чыйырчыктар. Аз санда уялагандар ак кула токой ак чымчыгы, борбаш-куу, жашыл чымчык, байкалбас жылкычы чымчык, чоң сары чымчык, князёк, жаргалдак, ала чымчык, боз чымын кармагыч, кыргый короолуу, сасык үпүп. Аябай аз сандагылар түкүргүч, карлыгач, топулуу торгой, булбул, козодой ж.б. Мезгилдик жер которууда калаага короолу, пеночка, боз таркылдак, боз чымчык, кызгылт чыйырчык, боз чымчык (кичине чымчык), калтырак чымчык, токой чымчыгы, сары баштуу торгой, үрпөк баш, кызыл куйрук, күкүк, жылкычы чымчык ж.б. келишет. Кыштагандар негизинен боз карга, чыйырчык, таан. Кыштагандардан бир аз жапалак үкүлөрдүн тобу кездешет. Айрым убактарда кыргый-карчыгалар да кышташат. Куштар менен сүт эмүүчүлөрдүн жыштыгы анча көп эмес. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдөн жашыл бакалар, көлмөлөрдөгү жана борбор азиядагы кур бакалар кездешет. Бакалар четтеги көлмөлөрдө жашашат. Шаар чекесине чектешкен жерлерде саймалуу жана суу жыландары да кезигет. Суу-кургакта жүрүүчүлөрдүн жана сойлоочулардын саны жашоо-тиричилик шарттарынын начарлашына жана аларга түздөн-түз аңчылыкка чыгып жатышкандыктан кемүүдө. Шаар четиндеги айрым каналдарда жана көлмөлөрдө елец, ит чабак, кызыл канат, чабак, маринка, сазан, боз ит чабак, сом, чүй тикен, амур чабактары ж.б. жашашат. Алардын айрымдары балык кармоо сүйүүчүлөрүнүн объекттери болуп саналат.
Калкы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкектин калкынын санынын тарыхы | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Булактар:[7][8][9][10][11][12][13][14][15][16] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Шаарда 1940-жылы — 104,5 миң, 195-жылы — 218,0 миң, 1979-жылы — 535,5 миң, 1989-жылы — 619,9 миң, 1999-жылы — 762,3 миң адам жашаган.
Шаар калкынын саны 2009-жылы жалган курандагы эл каттоо боюнча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 % түзгөн.
2019-жылы 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашаган.
Эркектер жалпы калктын 46,3%, аялдар 53,7% түзөт. 2019-жылы үйлөнгөндөрдүн саны 6695 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 7,7 жана ажырашкандар 1870 же 1000 кишиге эсептегенде 2,2 түзгөн.
2019-жылы Бишкек шаардык кеңеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.
2019-жылы жумушсуздардын саны (катталганы боюнча) Бишкек шаары боюнча 7017 адамды түзгөн. 2009-жылы шаар боюнча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.
Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграциясы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграциялык азайуу 6913 адамды түзгөн.
Улуттук курамы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкек шаарынын калкы полиэтникалык (көп улуттуу) курамга ээ. XIX кылымдын аягында жана совет мезгилинде шаарда орус, украин жана башка улуттар басымдуулук кылса, эгемендүүлүк жылдарында кыргыздар басымдуулук кылышат.
| Улут | 1989-жыл[17] | % | 1999-жыл[17] | % | 2009-жыл[17] | % | 2019-жыл[18] | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Жалпы саны | 619903 | 100,00 % | 762308 | 100,00 % | 835743 | 100,00 % | 1 027 245 | 100,00 % |
| Кыргыздар | 141841 | 22,88 % | 398000 | 52,21 % | 552957 | 66,16 % | 763 826 | 74,36 % |
| Орустар | 345387 | 55,72 % | 252831 | 33,17 % | 192080 | 22,98 % | 165 029 | 16,07 % |
| Уйгурлар | 10977 | 1,77 % | 13143 | 1,72 % | 13380 | 1,60 % | 15 983 | 1,56 % |
| Өзбектер | 10390 | 1,68 % | 12393 | 1,63 % | 11801 | 1,41 % | 13 990 | 1,36 % |
| Корейлер | 10043 | 1,62 % | 12710 | 1,67 % | 12014 | 1,44 % | 12 423 | 1,21 % |
| Татарлар | 16984 | 2,74 % | 15817 | 2,07 % | 12712 | 1,52 % | 11 775 | 1,15 % |
| Казактар | 8943 | 1,44 % | 12064 | 1,58 % | 9013 | 1,08 % | 10 301 | 1,00 % |
| Дунгандар | 2618 | 0,42 % | 3558 | 0,47 % | 4040 | 0,48 % | 5305 | 0,52 % |
| Украиндер | 34321 | 5,54 % | 16125 | 2,12 % | 7987 | 0,96 % | 4630 | 0,45 % |
| Түрктөр | 908 | 0,15 % | 2277 | 0,30 % | 3149 | 0,38 % | 3746 | 0,36 % |
| Азербайжандар | 2166 | 0,35 % | 2454 | 0,32 % | 2142 | 0,26 % | 2722 | 0,26 % |
| Немистер | 13619 | 2,20 % | 5228 | 0,69 % | 2554 | 0,31 % | 2416 | 0,24 % |
| Тажиктер | 709 | 0,11 % | 1828 | 0,24 % | 817 | 0,10 % | 1055 | 0,10 % |
| Түркмөндөр | 369 | 0,06 % | 132 | 0,02 % | 703 | 0,08 % | 784 | 0,08 % |
| Армяндар | 1218 | 0,20 % | 726 | 0,10 % | 512 | 0,06 % | 486 | 0,05 % |
| Беларустар | 4119 | 0,66 % | 1341 | 0,18 % | 638 | 0,08 % | 393 | 0,04 % |
| Жөөттөр | 4822 | 0,78 % | 1293 | 0,17 % | 498 | 0,06 % | 379 | 0,04 % |
| Башка улуттар | 10469 | 1,69 % | 10388 | 1,36 % | 8746 | 1,05 % | 12 002 | 1,17 % |
Экономикасы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.
Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар.
Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.
Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.
Шаарда 1991-жылы чөп таңгактоочу машина жасоо 20 миң даанага жетсе, 1996-жылы анын 200 араң чыгарылган. Электр машиналар 1125тен, 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миң жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды.
1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жылы шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.
Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамак-аш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
Бишкектин ири өнөр жай ишканалары:
- Бишкек ЖЭБ (ТЭЦ, 2000-жылы 454,3 млн сомдук продукция өндүргөн),
- "РЕЕМТСМА – Кыргызстан" АК (386,6 млн),
- "Дастан" корпорациясы (302,1 млн), камволдук-нооту (174,3 млн),
- "Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс" ишканасы (162,0 миң),
- "Бишкек дан-азык" (52,5 млн);
- Бишкек машина куруу заводу (110,4 млн),
- "Бишкексүт" (114,6 млн),
- "Таттуу" (29,0 млн),
- "Кыргызшампаны" (46,9 млн),
- "Кыргызавтомаш" (55,6 млн),
- "Жылдыз" (10,1 млн),
- "Байпак" (9,0 млн),
- "Бишкек темир-бетон заводу" (37,8 млн сом),
- "Булгаары" биргелешкен ишканасы (14,3 млн) акционердик коомдору ж.б.
Өнөр жайдын негизги продукциялары:
- электроэнергия (2002-жылы 1060 млн кВт/с),
- касса аппараттары (72 даана),
- автомобиль радиаторлору (178,2 даана),
- мебелдер (172,0 млн сом),
- бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (59,4 миң т),
- кыш жана плита материалдары (16,3 млн даана),
- токулган кийим (15,6 миң даана),
- жүн кездемелери (374 миң м3),
- байпактар (3793,6 миң жуп),
- бут кийимдер (37,9 миң жуп),
- эт (6,3т), сүт (17,4 миң т),
- пиво (4722 миң дикалитр),
- шампан (260 миң дикалитр),
- коньяк (27,5 миң дикалитр),
- сигарет жана папиростор (3168,6 даана),
- ун (27,2 миң т), нан азыктары (41,3 миң т),
- чай (2,7 миң т) ж. б.
Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн АКШнын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.
Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.
Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында Эркин экономикалык аймак (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын "Манас" аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен "Акчий" деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. "Бишкек" ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында "Бишкек" ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. "Бишкек" ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.
Маданий турмушу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Бишкек шаары Республиканын илим, билим, саламаттыкты сактоо, көркөм өнөр жана маданият мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан.

Алар: "Достук", "Аккеме", "Саякат", "Ысык-Көл", "Семетей", "Бишкек", "Ала-Тоо", "Хаятт", "Эльдорадо" ж.б. мейманкалар, "Ош", "Аламүдүн", "Баткен", "Ортосай", "Аларча-2", "Дордой", "Кудайберген" ж.б. базарлар, "Айгүл", "Айчүрөк", "Береке", "Берекет", "Бешсары", "Диньчинь", "Жаңылык", "Миңтүркүн", "Сейтек" ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, Жогорку Кеңеш, Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, Беларусь, Германия, Индия, Иран, Казакстан, Кытай, Орусия, Өзбекстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия ж.б.
Транспорт
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Темир жол
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы Орусиянын шаарларына бет алышат, Казакстандын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.
Электр транспорту
[түзөтүү | булагын түзөтүү]1951-жылы 13-январда троллейбус системасын өнүктүрүүнүн биринчи этабы башталган. Троллейбус линияларынын узундугу 8,4 чакырымды түзүп, МТБ-82 моделиндеги төрт троллейбус эки каттам боюнча иштеп баштаган: № 1 каттамы Линейный, Совет, Сталин (Чүй проспекти) көчөсүнөн баштап, Крупская атындагы балдар үйүнө чейин каттаган. Ал эми №2 каттам Темир жол вокзалынан Ленин проспектиси (Жибек- Жолу) аркылуу өткөн. Троллейбустар эки орундуу сан менен номерленген. Троллейбустун эң алгачкы айдоочусу Тагильцев Николай болгон[19]. Эң алгачкы жылдагы жүргүнчүлөрдүн жалпы саны 3228 миң адамды түзгөн[19].
Шаарда жеңил метро жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
Автомобилдик (Автоунаа)
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.
Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт.
Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.
Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.
Шаар аралык байланыш
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин.

Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.
Аэропорт (Абабекет)
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык "Манас" эл аралык аэропорту шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.
Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:
Архитектурасы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында (Алматы) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон.
1925-жылы ал кездеги Пишпек калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн "Интергельпо" кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, "Жумушчулар Шаарчасын" кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды "Сталиндик стиль" деп атап калганбыз.
1950-жылдары шаардын аймагына аз кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон.
1960-жылдары элде айтылып калгандай "хрущевкалар" 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган. Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.
Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.
2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.
Административдик-аймактык бөлүнүшү
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн.
- Октябрь району – 245 587 (2009)
- Биринчи Май району – 180 994 (2009)
- Свердлов району – 230 821(2009)
- Ленин району – 205 926 (2009)
- шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы – 10 724 (2009)
- Орто-Сай айылы – 5 646 (2009)
Ленин районуна Чоң-Арык айыл кеңеши карайт. Чоң-Арык айыл кеңешине шаар тибиндеги Чоң-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.
Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеңеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
Түзүлүшү
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаардын аянты — 160 чарчы чакырым.
| Район | Калктын саны (миң) | Аянты (га) |
|---|---|---|
| Ленин | 187,4 | 4373 |
| Октябрь | 219,2 | 3200 |
| Биринчи Май | 158,3 | 4715 |
| Свердлов | 207,1 | 2920 |
Акимдик бөлүнүшү — 4 район.
Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.
Жогорку окуу жайлары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Кыргыз эл аралык университети
- Ала-Тоо эл аралык университети
- Кыргыз-Түрк "Манас" университети
- Борбордук Азиядагы Америка университети
- Кыргыз мамлекеттик техникалык университети
- Бишкек мамлекеттик университети
- Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы
- Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети
- Эл аралык инновациялык технологиялар университети
- Кыргыз улуттук агрардык университети

Шаардын символдору
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Пишпек шаарынын герби, 1908-жыл
- Бишкек шаарынын герби, 1991-1994-жж.
- Бишкек шаарынын герби, 1994-жылкы версиясы
- Азыркы Бишкек шаарынын герби
Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.
Фрунзе шаарынын герби 1978-жылы шаардык Эл кеңешинин депутаттары бекитишкен. "Фрунзегорпроекттин" ишкерлери Г. Мулявин жана А. Согонов тарткан сүрөт шаардык 100-жылдыгына карата өткөрүлгөн ачык конкурста жеңип чыккан. Ал гербдин өңдөрү ак, кызыл,ультрамарин, жашыл, коло түстө болгон.1978-жылдан 1991-жылга чейин эч өзгөрүүсүз турган гербдин ылдый жагында турган Фрунзе деген жазууну "Бишкек" деген жазууга алмаштырышкан.
Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.
Боордош шаарлар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:
- Алмата, Казакстан;
- Нур-Султан, Казакстан;
- Анкара, Түркия, 1992-жылдан бери;
- Измир, Түркия;
- Үрүмчү, Уйгурстан, Кытай Эл Республикасы;
- Куми, 1991-жылдан бери;
- Колорадо Сприңс, Колорадо, АКШ, 1994-жылдан бери;
- Мэридэн, Коннектикут, АКШ, 2005-жылдан бери;
- Казбин, Иран;
- Минск, Беларусь, 2008-жылдан бери.
Колдонулган адабияттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977—1980. Т.1-6.
- Урстанбеков Б. У., Чороев Т. К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ https://kaktus.media/doc/493330_naskolko_vyrastet_naselenie_bishkeka_posle_yvelicheniia_ego_territorii_dannye.html
- 1 2 Travel Land. Bishkek – the capital of Kyrgyzstan
- 1 2 Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ КЫРГЫЗСТАН О восстановлении исторического названия города Фрунзе
- ↑ Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. 2024-жылдын 18-июлундагы № 128 Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлиндеги административдик-аймактык бирдиктер жөнүндө КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ
- 1 2 3 Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Шаардын тарыхы
- ↑ Погода и климат. Климат мира. Бишкек
- ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Семиреченская область Archived 29 июнь 2011 at the Wayback Machine – First General Russian Empire Census of 1897. Population in provinces, districts, towns of Russian Empire (without Finland). Semirech'e Province (Demoscope.ru) Калып:In lang
- ↑ Petrov, Vladimir. Пишпек исчезающий 1825–1926 (Pishpek disappearing. 1825–1926).
- ↑ Архитектура Советской Киргизии (Architecture of Soviet Kirghizia.), Stroyizdat.
- ↑ Review of Semirech'e Oblast for 1907 (Обзор Семиреченской области за 1907 год). Verniy: Publishing House of Semirech'e Provincial Administration. 1908. Archived from the original on 22 July 2011. Retrieved 6 March 2011. Unknown parameter
|url-status=ignored (help) - ↑ Review of Semirech'e Oblast for 1902 (Обзор Семиреченской области за 1902 год). Verniy: Publishing House of Semirech'e Provincial Administration. 1903. Archived from the original on 13 July 2018. Retrieved 7 March 2011. Unknown parameter
|url-status=ignored (help) - ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года : Киргизская АССР. (All-Union Census of 1926: Kyrgyz ASSR). Moscow: CSU SSSR. 1928. Archived from the original on 22 July 2011. Retrieved 6 March 2011. Unknown parameter
|url-status=ignored (help) - ↑ 1939 census USSR.
- ↑ 1959 census USSR.
- ↑ Цитатанын катасы: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "stat09". - ↑ Цитатанын катасы: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "pop21". - 1 2 3 Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек
- ↑ Демографический ежегодник Кыргызской Республики 2014—2018.
- 1 2 Бишкек шаарынын мэриясынын расмий сайты. Алгачкы троллейбус 1951-жылы каттамга чыккан. Текшерилген күнү 11 -сентябрь (аяк оона) 2024. Түп булактан архивделген күнү 11 -сентябрь (аяк оона) 2024.
Тышкы шилтемелер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Archived 2013-10-04 at the Wayback Machine
| Облустар |
| |
|---|---|---|
| Шаарлар |
| |
| Борбор | Бишкек | |
|---|---|---|
| Мамлекеттик деңгээлдеги шаарлар | Бишкек • Ош | |
| Облустук деңгээлдеги шаарлар | Балыкчы • Баткен • Жалал-Абад • Каракол • Кара-Көл • Кызыл-Кыя • Майлуу-Суу • Нарын • Сүлүктү • Талас • Таш-Көмүр • Токмок | |
| Райондук деңгээлдеги шаарлар | Айдаркен • Базар-Коргон • Гүлчө • Кадамжай • Кайыңды • Кант • Кара-Балта • Кара-Суу • Кемин • Кербен • Көк-Жаңгак • Кочкор-Ата • Ноокат • Орловка • Өзгөн • Раззаков • Токтогул • Чолпон-Ата • Шамалды-Сай • Шопоков | |
| Курулуп жаткан шаарлар | Асман • Кемин сити | |
| Мурдагы шаарлар | Ак-Суу | |
- Отурукташкан жайлар арип боюнча
- 1825 жылы негизделген отурукташкан жайлар
- Викиказынада көрсөтүлбөгөн түрмөктөрү жок отурукташкан жайлар
- Webarchive template wayback links
- Pages with citations using unsupported parameters
- Азия мамлекеттеринин борборлору
- Бишкек
- 1878-жыл
- 1991-жыл
- Файлдарга бузулган шилтемелери бар барактар

